Europa przepłaca za broń kupowaną w pojedynkę

Europejska obronność cierpi na rozdrobnienie: kilkanaście typów czołgów (factsheet KE „Defending Europe"), po kilka konkurujących programów w każdej kategorii sprzętu, osobne przetargi i magazyny części. Państwo negocjujące z producentem w pojedynkę płaci więcej i dostaje później. Razem już w stanowisku ws. obronności z 2023 roku zaproponowało wyjście z tej pułapki: „Polska powinna zabiegać o wprowadzenie regionalnego systemu wspólnych zakupów sprzętu wojskowego. Umożliwiłoby to znaczne obniżenie kosztów dalszych zakupów oraz standaryzację uzbrojenia". Deklaracja programowa z 2025 roku podnosi ten postulat na poziom kontynentu.

Sprawdzone u sąsiadów

Wspólne zamówienia obronne nie są teoretycznym konstruktem. Stanowisko Razem przywołuje dwa punkty odniesienia: projekty zrealizowane w krajach Beneluksu oraz kraje nordyckie, które w 2023 roku zgodziły się na połączenie swoich sił lotniczych. Nordycka decyzja dotyczy przy tym wspólnego działania lotnictwa — pokazuje, że współpraca głębsza niż wspólne zakupy jest w regionie osiągalna. Mechanizm korzyści jest prosty i dobrze znany z każdego innego rynku: większe zamówienie daje niższą cenę jednostkową i mocniejszą pozycję negocjacyjną, a jednolity sprzęt u sąsiadów oznacza wspólne magazyny amunicji, wymienne części i szkolenia, które można prowadzić razem.

Stanowisko z 2023 roku dodaje do tego element, który w debacie o zbrojeniach zwykle umyka. Wspólną współpracą zakupową „należy objąć także pozostałe cywilne służby i instytucje publiczne kluczowe dla systemu obronnego" — a więc również sprzęt dla ratownictwa, ochrony ludności czy służb odpowiadających za infrastrukturę krytyczną. Obronność w ujęciu Razem obejmuje całe zaplecze państwa, o czym szerzej na stronie działu odporność państwa.

SAFE: 150 miliardów na wspólne zamówienia

Unia Europejska przyjęła w maju 2025 roku instrument, który realizuje dokładnie tę logikę. Program SAFE (Security Action for Europe) to pula do 150 mld euro tanich, długoterminowych pożyczek dla państw członkowskich na inwestycje obronne — z regułą, że zamówienia mają być co do zasady wspólne, realizowane przez co najmniej dwa państwa, oraz z wymogiem, by nie więcej niż 35 procent wartości komponentów pochodziło spoza UE, EOG-EFTA i Ukrainy. Wspólne zamówienia i standaryzacja to postulaty ze stanowiska Razem z 2023 roku, które dwa lata później stały się unijnym rozporządzeniem; preferencyjne pożyczki i wymóg europejskiego komponentu SAFE dokłada od siebie — zbieżnie z zapisaną w deklaracji 2025 zasadą oparcia zakupów o polski i europejski przemysł.

Gdy w polskiej polityce wybuchł spór, czy korzystać z SAFE, czy szukać finansowania gdzie indziej, Adrian Zandberg odpowiedział na konferencji we Wrocławiu propozycją rozdzielenia strumieni: „Wykorzystajmy środki europejskie do tego, żeby sfinansować te konieczne inwestycje w zbrojenia". Europejskie pożyczki mają robić to, do czego je zaprojektowano, czyli finansować uzbrojenie kupowane wspólnie i w Europie; środki z NBP — w propozycji nazwanej «SAFE + Atom» — miałyby zaś przyspieszyć program jądrowy. „Polska dzisiaj potrzebuje olbrzymich inwestycji. I to nie tylko inwestycji w zbrojenia" — zastrzegał przy tym Zandberg, bo wyścig zbrojeń nie może wypchnąć z budżetu reszty państwa.

Standaryzacja jako polisa

Deklaracja programowa z 2025 roku wiąże wspólne zakupy ze standaryzacją wprost: „Zwiększymy standaryzację wykorzystywanego sprzętu poprzez stworzenie europejskiego systemu wspólnych zakupów" (deklaracja programowa 2025, rozdz. „Odporne społeczeństwo, bezpieczna Polska", pkt 6). Ten sam punkt każe przy zakupach uwzględniać logistykę oraz możliwości serwisu i remontu również w razie wojny — kryterium, które rozbieramy osobno w tekście o polonizacji uzbrojenia. Oba wątki się dopełniają: wspólne europejskie zamówienia obniżają cenę i ujednolicają sprzęt, a wymóg krajowego zaplecza serwisowego pilnuje, żeby integracja nie zamieniła się w nową zależność. Docelowo chodzi o Europę, która — jak ujmuje to deklaracja w punkcie o samodzielności obronnej — „mogła własnymi siłami zapewnić sobie bezpieczeństwo"; polityczny wymiar tej samodzielności opisuje serwis Razem dla Europy.

Postulaty Razem w skrócie

Regionalny system wspólnych zakupów sprzętu wojskowego z partnerami gotowymi pogłębić współpracę obok struktur UE i NATO (stanowisko ws. obronności, 2023).
Europejski system wspólnych zakupów i standaryzacja sprzętu (deklaracja programowa 2025, pkt 6).
Objęcie współpracą zakupową także cywilnych służb i instytucji publicznych kluczowych dla systemu obronnego (stanowisko 2023).
Wykorzystanie środków europejskich — w tym SAFE — na konieczne inwestycje w zbrojenia (konferencja Zandberga, 2026).

To, czy wspólnie kupowany sprzęt będzie także wspólnie rozwijany, zależy od nakładów na badania — o nich piszemy w tekście o badaniach i rozwoju w wydatkach obronnych.