Artykuły | Bezpieczna Polska Razem

Dwanaście lat i do widzenia. Jak Razem upomniało się o szeregowych

Tue, 14 Jul 2026 09:00:00 +0200

15 sierpnia 2015 roku ulicami Warszawy szła defilada, którą MON reklamował hasłem „mniej historii, a więcej nowoczesności” — z kupionymi za miliardy F-16 nad głowami widzów. Tego samego dnia świeżo powstałe Razem opublikowało stanowisko o ludziach, których na defiladach pokazuje się najchętniej, a słucha najrzadziej: o szeregowych zawodowych (stanowisko Razem w sprawie szeregowych żołnierzy, 2015). Był to jeden z pierwszych dokumentów programowych partii — i do dziś pozostaje punktem odniesienia dla jej myślenia o wojsku jako miejscu pracy.

Reforma, która wypychała ludzi ze służby

Obraz z tamtego stanowiska trzeba czytać w czasie przeszłym, bo opisywał konkretny moment prawny. W wyniku reform przeprowadzonych za kadencji ministra Bogdana Klicha szeregowi — jako jedyna grupa w polskiej armii — byli zmuszani do odchodzenia ze służby po dwunastu latach, o ile nie awansowali do korpusu podoficerskiego. Razem przywoływało wprost intencję tego rozwiązania: „MON wprost przyznał, że celem reformy było pozbawienie czterdziestu tysięcy żołnierzy praw emerytalnych”. Na zwalniane etaty nie przyjmowano kolejnych szeregowych — ich miejsce zajmowali ochotnicy z Narodowych Sił Rezerwowych, co partia nazywała klasycznym outsourcingiem funkcji państwa: etatowych żołnierzy zastępowano gorzej wyszkolonymi, ale tańszymi. Drogi awansu, wbrew deklaracjom ministerstwa, były w większości zamknięte — oficerów i podoficerów było wówczas niemal dwukrotnie więcej niż szeregowych, którym mieliby wydawać rozkazy (stanowisko Razem, 2015).

W styczniu 2015 roku reprezentanci szeregowych wysłali list protestacyjny do parlamentarzystów, MON i premier Ewy Kopacz. Odpowiedzi nie dostali. Minister obrony Tomasz Siemoniak skwitował protest pytaniem: „Kto ma dzisiaj na rynku pracy kontrakt na 12 lat?” — jakby dwunastoletni kontrakt z przymusowym końcem był przywilejem, a nie pułapką. Sami żołnierze diagnozowali w liście swoją pozycję bez złudzeń: „Władza wykorzystuje fakt naszego podporządkowania oraz to, że nie mamy związków zawodowych”. Razem wezwało wtedy ministra, by zamiast szumnych parad zajął się sytuacją ekonomiczną szeregowców, i zadeklarowało: „Popieramy również działania mające na celu faktyczną reprezentację pracowniczą osób służących w wojsku”. Sformułowanie jest ostrożniejsze, niż bywa streszczane — partia poparła kierunek, w którym głos ludzi w mundurach realnie się liczy, nie ogłaszając gotowego modelu tej reprezentacji; o braku związków zawodowych mówili w cytowanym liście sami żołnierze.

Co się zmieniło od 2015 roku

Tamten konkretny mechanizm już nie działa. Dwunastoletni limit służby szeregowych zniosła nowelizacja ustawy pragmatycznej z lutego 2016 roku, podpisana przez prezydenta na początku marca — zmiana objęła ponad 30 tysięcy żołnierzy, którzy dostali możliwość służby aż do nabycia praw emerytalnych (Polska Zbrojna, 2016). Sześć lat później cały system służby przebudowała ustawa o obronie Ojczyzny z 11 marca 2022 roku (przez ELI), która zlikwidowała dawny podział na służbę stałą i kontraktową — żołnierz zawodowy pełni dziś służbę bezterminowo, a nie od kontraktu do kontraktu. Efekty widać w danych o stabilności kadr: retencja w zawodowej służbie wojskowej wyniosła w 2025 roku 94,53%, najwięcej od 2000 roku (special-ops.pl za SG WP, 2026).

Historia szeregowych z lat profesjonalizacji armii pozostaje jednak pouczająca z powodu, który wykracza poza tamte przepisy: pokazała, jak łatwo państwo-pracodawca może przeprowadzić reformę wprost wymierzoną w uprawnienia czterdziestu tysięcy własnych funkcjonariuszy, gdy ci — z racji podporządkowania i braku reprezentacji — nie mają jak stawiać oporu. Stanowisko z 2015 roku zestawiało szeregowych z pielęgniarkami: ci na dole hierarchii są traktowani tym bezwzględniej, im mniej mogą się bronić.

Aktualny głos partii

Dzisiejsze zobowiązania Razem wobec ludzi w mundurach zapisane są w deklaracji programowej z 2025 roku: „Zapewnimy polskim służbom należyte zabezpieczenia społeczne, godne warunki służby. […] Zapewnimy środki na stałe szkolenia i rozwój kompetencji, również po przejściu do rezerwy” (deklaracja programowa 2025, rozdz. „Odporne społeczeństwo, bezpieczna Polska”). Dopisek o rezerwie ma swoją wagę właśnie na tle historii szeregowych: państwo, które kiedyś wypychało ludzi po dwunastu latach z niczym, ma według Razem inwestować w ich kompetencje także wtedy, gdy zdejmą mundur. Stanowisko ws. obronności z 2023 roku dodaje do tego troskę o kapitał ludzki jako warunek każdej rozbudowy armii — wątek, który rozwijamy w tekście o obietnicy 300 tysięcy — oraz pakiet mieszkań i usług społecznych dla rodzin wojskowych, opisany w tekście o mieszkaniach AMW. Całą linię partii wobec warunków służby prowadzi dalej hub Wojsko i służba.

Źródła i dalsza lektura

Wywiad wojskowy pod Sztab Generalny: jak Razem chce odciąć służby od partyjnej ręki

Mon, 13 Jul 2026 09:00:00 +0200

Ustawa z 9 czerwca 2006 roku o Służbie Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służbie Wywiadu Wojskowego (tekst przez ELI) podporządkowała obie służby Ministrowi Obrony Narodowej — czyli politykowi z partyjnego gabinetu. Dokąd ta konstrukcja prowadzi, Razem opisało w stanowisku ws. obronności z 2023 roku, wskazując problem rzadkim w dokumentach programowych gestem: z nazwiska, przez „ostatnie dwudziestolecie działalności Antoniego Macierewicza” (Partia Razem, stanowisko ws. obronności, 2023). Odpowiedź programowa partii składa się z dwóch mechanizmów: przeniesienia wywiadu i kontrwywiadu wojskowego pod jurysdykcję Szefa Sztabu Generalnego oraz jego kontrasygnaty przy awansach oficerskich funkcjonariuszy cywilnych.

Diagnoza: służby jako pole partyjnych starć

W stanowisku z 14 sierpnia 2023 roku czytamy: „od początku istnienia III RP służby wywiadu i kontrwywiadu nader często były obiektem licznych starć politycznych, a nieodpowiedzialna postawa wielu polityków wystawiała je na ryzyko infiltracji i dekonspiracji. Do szczególnie destruktywnych należy zaliczyć ostatnie dwudziestolecie działalności Antoniego Macierewicza” (Partia Razem, stanowisko ws. obronności, 2023). Partia nie widzi więc w upolitycznieniu służb abstrakcyjnego ryzyka, tylko udokumentowaną historię.

Mechanizm tej historii wyznacza wspomniana ustawa z 2006 roku: szef MON, z natury rzeczy członek partyjnego gabinetu, decyduje o zadaniach i obsadzie obu służb, więc każda zmiana rządu otwiera pokusę, by wojskowe służby informacyjne ustawić pod bieżący interes obozu władzy.

Mechanizm pierwszy: jurysdykcja Szefa Sztabu Generalnego

Na tę pokusę Razem odpowiada zmianą podległości. Partia proponuje „przeniesienie służb wywiadu i kontrwywiadu wojskowego - wraz z ich zadaniowaniem oraz decyzjami kadrowymi - pod jurysdykcję Szefa Sztabu Generalnego” (stanowisko 2023). Istotne są tu oba człony: dopiero przeniesienie zarówno zadaniowania, jak i decyzji personalnych do najwyższego rangą żołnierza odbiera ministrowi narzędzia, którymi dotąd podporządkowywał służby bieżącym potrzebom politycznym. Samo przesunięcie w schemacie organizacyjnym niczego by nie zmieniło. Stanowisko uzasadnia to efektywnością: taka podległość pozwoli „na efektywniejsze ich wykorzystanie i odzwierciedlenie strategicznych interesów kraju w ich działaniu” — wywiad wojskowy ma pracować dla planowania obronnego państwa, którego gospodarzem jest Sztab Generalny, a nie dla kalendarza wyborczego ministra.

Mechanizm drugi: kontrasygnata przy awansach cywilnych

Odrębnym (i często mylonym z poprzednim) elementem propozycji jest ścieżka awansowa w służbach cywilnych. Partia chce „ujednolicić zasady awansu na stopnie oficerskie, wprowadzając dla funkcjonariuszy (cywilnych) kontrasygnatę Szefa Sztabu Generalnego” (stanowisko 2023). Tu nie zmienia się podległość żadnej agencji: chodzi o to, by awans oficerski funkcjonariusza służby cywilnej wymagał podpisu Szefa Sztabu Generalnego obok dotychczasowej decyzji przełożonych. Kontrasygnata pełni funkcję bezpiecznika. Masowe, polityczne rozdawnictwo stopni, jakie bywało narzędziem budowania lojalnych kadr, musiałoby przejść przez ręce osoby spoza partyjnego obiegu.

Oba mechanizmy razem przesuwają środek ciężkości z gabinetu ministra do struktury wojskowej, która z założenia planuje w horyzoncie dekad. Odpolitycznienie nie oznacza przy tym wyjęcia służb spod demokratycznej kontroli. Przeciwnie: w tym samym stanowisku partia proponuje wzmocnienie nadzoru parlamentarnego przez Zespół Audytorów z byłych oficerów, którego konstrukcję opisujemy w tekście o kontroli nad służbami. Cywilna, demokratyczna kontrola nad systemem obronnym pozostaje w tej architekturze zasadą nadrzędną; zmienia się jedynie to, kto na co dzień zadaniuje oficerów wywiadu.

Po co to wszystko

Stawką jest zdolność państwa do widzenia zagrożeń zawczasu. Służby, które co kadencję przechodzą kadrową karuzelę, tracą ciągłość wiedzy i sieci źródeł — a odbudowa jednego i drugiego trwa latami. Apel Razem do prezydenta o zwołanie Rady Bezpieczeństwa Narodowego po dywersji na kolei pokazał tę zależność w praktyce: rozmowa o szczelności ochrony kontrwywiadowczej i adekwatnym budżecie AW i ABW toczyła się reaktywnie, po wykryciu sabotażu, zamiast wyprzedzająco (biuro prasowe Razem, 2025). Stabilne, wolne od partyjnych nacisków służby informacyjne to także warunek działania pozostałych ogniw systemu bezpieczeństwa — od struktur komunikacji strategicznej, o których piszemy w tekście o STRATCOM, po armię, której poświęcony jest hub o wojsku i służbie.

Co proponuje Razem

Wywiad i kontrwywiad wojskowy pod jurysdykcją Szefa Sztabu Generalnego — wraz z zadaniowaniem oraz decyzjami kadrowymi (stanowisko ws. obronności, 2023).
Kontrasygnata Szefa Sztabu Generalnego przy awansach na stopnie oficerskie funkcjonariuszy cywilnych — ujednolicone, odporne na politykę zasady awansu (stanowisko 2023).
Stabilne, możliwie wolne od partyjnych nacisków warunki działania i rozwoju cywilnych i wojskowych służb informacyjnych (stanowisko 2023) — przy zachowaniu wzmocnionego nadzoru parlamentarnego.

Źródła i dalsza lektura

Obrona powietrzna nad miastami: wnioski z nocy, w której zestrzeliwano drony

Sun, 12 Jul 2026 09:00:00 +0200

W nocy z 9 na 10 września 2025 roku polska przestrzeń powietrzna została naruszona przez rosyjskie drony na skalę, jakiej wcześniej nie notowano. Systemy radarowe śledziły kilkanaście obiektów, a wojsko — po raz pierwszy w takiej sytuacji — użyło uzbrojenia i zestrzeliło te maszyny, które stwarzały bezpośrednie zagrożenie; w operacji uczestniczyły także sojusznicze myśliwce, a lotniska cywilne czasowo wstrzymały ruch (komunikat KPRM, 10 września 2025). Do godziny 20:00 tego dnia służby odnalazły szczątki 16 dronów, m.in. w Czosnówce, Wyrykach i Nowym Mieście nad Pilicą (komunikat MSWiA). Dwa lata wcześniej, w sierpniu 2023 roku, Razem zapisało w stanowisku ws. obronności konieczność istotnego wzmocnienia obrony powietrznej — „w tym zapewnienia osłony dla kluczowych ośrodków miejskich” (stanowisko Razem ws. obronności, 2023).

Czego uczy niebo nad Ukrainą

Punkt wyjścia dla tego postulatu stanowisko formułuje w jednym zdaniu: „Wojna w Ukrainie dobitnie pokazuje kluczowe znaczenie utrzymania przewagi w powietrzu oraz skalę zagrożenia ludności cywilnej oraz infrastruktury krytycznej ostrzałami”. Rosyjska kampania powietrzna nie ogranicza się do celów wojskowych — systematycznie uderza w elektrownie, sieci ciepłownicze, węzły kolejowe i budynki mieszkalne, bo rosyjskie planowanie traktuje paraliż zaplecza cywilnego jako jeden z celów operacyjnych — elektrownie i ciepłownie trafiają na listy celów z rozmysłem. Obrona powietrzna przestała być w tej wojnie specjalistycznym dodatkiem do działań lądowych; stała się warunkiem tego, czy miasta w ogóle funkcjonują — czy jest prąd, ogrzewanie i działający szpital.

We wrześniu 2025 roku ta lekcja przestała dotyczyć cudzej wojny — kilkanaście rosyjskich dronów przeleciało nad polskim terytorium i trzeba było je zestrzeliwać nad własnymi województwami. Maszyny, których szczątki spadły pod Białą Podlaską i w województwie mazowieckim, nie spotkały po drodze żadnej zapory poza poderwanymi myśliwcami i decyzją o otwarciu ognia; alerty RCB trafiły do mieszkańców trzech województw, a rząd apelował, by znalezione fragmenty zgłaszać służbom zamiast się do nich zbliżać (komunikat KPRM). System, który ma osłaniać terytorium wielkości Polski przed atakiem saturacyjnym — dziesiątkami tanich dronów wysyłanych jednocześnie — wymaga zupełnie innej gęstości środków niż przechwytywanie pojedynczych naruszeń. Stanowisko Razem dostrzega także logistyczny wymiar tej asymetrii: w planowaniu zakupów stanowisko każe uwzględniać możliwość zapewnienia logistyki „w czasie pokoju oraz wojny”, w tym „utrzymanie rezerwy amunicyjnej odpowiedniej do realizacji efektywnego szkolenia żołnierzy oraz prowadzenia długotrwałych działań obronnych” — bo obrona powietrzna, której zapasy efektorów kończą się po tygodniu, chroni miasta tylko nominalnie.

Osłona miast, w których nie ma schronów

W stanowisku Razem obrona powietrzna i ochrona ludności warunkują się nawzajem. Osłona kluczowych ośrodków miejskich jest — jak głosi stanowisko — „szczególnie istotna w obliczu braku infrastruktury ochronnej dla ludności cywilnej”. Tam, gdzie mieszkańcy mają się gdzie schronić, obrona powietrzna zyskuje czas i margines błędu. Polska po niemal trzyletniej luce prawnej — ustawa o obronie Ojczyzny wykreśliła obronę cywilną z porządku prawnego, zanim domknęła ją ustawa z grudnia 2024 roku — jest w sytuacji odwrotnej: ochrona ludności rozgrywa się niemal wyłącznie w powietrzu, bo środek napadu trzeba przechwycić, zanim doleci do celu. O odbudowie brakującej warstwy — schronów i struktur obrony cywilnej — piszemy w dziale Obrona cywilna i schrony.

Ten sam dokument przesądza także o miejscu obrony powietrznej w strukturze armii: w składzie Sił Zbrojnych „nadal wiodącą rolę odgrywać powinny Wojska Lądowe, ze szczególnym uwzględnieniem Obrony Powietrznej” — przy zastrzeżeniu, że nie może się to odbywać kosztem pozostałych rodzajów sił zbrojnych. Partia nie wskazuje przy tym konkretnych systemów uzbrojenia, które miałyby tę osłonę zapewnić; rozstrzyga o priorytetach, a dobór sprzętu pozostawia planowaniu, które — zgodnie z linią partii — powinno odbywać się z jawnymi uzasadnieniami wydatków i pod realną kontrolą parlamentu. O warunkach służby ludzi, którzy tę obronę mają pełnić, piszemy w dziale Wojsko i służba.

Co proponuje Razem

Istotne wzmocnienie obrony powietrznej jako wniosek z doświadczeń wojny w Ukrainie (stanowisko 2023).
Osłona kluczowych ośrodków miejskich — infrastruktury ochronnej dla ludności wciąż brakuje, więc część jej roli musi przejąć obrona powietrzna (stanowisko 2023).
Wiodąca rola Wojsk Lądowych ze szczególnym uwzględnieniem Obrony Powietrznej w strukturze Sił Zbrojnych, bez zaniedbywania pozostałych rodzajów wojsk (stanowisko 2023).

Priorytety obrony powietrznej powinny przy tym wynikać z trwałego dokumentu planistycznego, a nie z doraźnych decyzji kolejnych ministrów — argumentację rozwijamy w tekście o doktrynie obronnej w randze ustawy.

Źródła i dalsza lektura

Rodzina jedzie za rozkazem. Mieszkania AMW, żłobki i wsparcie na rynku pracy dla bliskich żołnierzy

Sun, 12 Jul 2026 09:00:00 +0200

Kariera wojskowa różni się od większości zawodów jedną cechą, którą cywilowi łatwo przeoczyć: miejsce pracy wybiera rozkaz. Przeniesienie do innego garnizonu oznacza dla żołnierza nowe stanowisko, ale dla jego rodziny — wyprowadzkę, szukanie mieszkania, przedszkola i szkoły, a często rezygnację partnera lub partnerki z pracy. Stanowisko Razem ws. obronności z 2023 roku wychodzi od tego właśnie spostrzeżenia: „charakter służby wojskowej wiąże się z poświęceniem nie tylko samych żołnierzy, ale także ich rodzin” (stanowisko Razem ws. obronności, 2023). Armia, która chce zatrzymać ludzi i przenosić ich tam, gdzie są potrzebni, musi ten rodzinny koszt służby realnie obniżyć.

Ile państwo dopłaca, a ile buduje

Skalę problemu dobrze pokazują dane Agencji Mienia Wojskowego. Świadczenie mieszkaniowe należne za grudzień 2025 roku — comiesięczną dopłatę wypłacaną żołnierzowi, któremu armia nie zapewniła kwatery — pobierało 118 115 żołnierzy zawodowych, średnio po 1003 zł (Portal Mundurowy za AMW, 2026). W tym samym czasie Agencja pozyskała w 2024 roku 188 lokali mieszkalnych, a w 2025 roku — 172 (Portal Mundurowy, 2026).

Nowych kwater przybywa rocznie kilkaset, podczas gdy świadczenie mieszkaniowe — pobierane i z wyboru, i z braku kwatery — otrzymuje ponad 118 tysięcy żołnierzy; nawet ostrożnie czytana, ta dysproporcja pokazuje, że budowanie stało się marginesem systemu zakwaterowania.

Do tego dochodzą odprawy mieszkaniowe dla odchodzących ze służby — w 2025 roku wypłacono ich 2661 na łączną kwotę ponad 812 mln zł (Portal Mundurowy, 2026). Sama gospodarka nieruchomościami AMW wypada w kontrolach nieźle — NIK w kontroli obejmującej okres do połowy 2018 roku oceniła, że Agencja gospodarowała mieniem Skarbu Państwa „rzetelnie i gospodarnie”, choć z zastrzeżeniami wobec oddziału wrocławskiego (NIK, 2019) — problemem jest raczej to, że model dopłat zdjął z niej ciężar budowania.

Co proponuje Razem: powrót AMW do budowania

Stanowisko z 2023 roku odwraca ten model. Partia zamierza „wspierać mobilność zawodową żołnierzy i żołnierek poprzez zapewnienie im godnych warunków mieszkaniowych i usług społecznych w miejscu pełnienia służby oraz wsparcia na rynku pracy dla członków ich rodzin”. Narzędziem ma być właśnie AMW: „Poprzez Agencję Mienia Wojskowego zamierzamy aktywnie inwestować w budownictwo mieszkalne na potrzeby istniejących i rozbudowywanych jednostek oraz tworzyć żłobki i przedszkola, poprawiając tym samym dobrostan żołnierzy i ich rodzin” (stanowisko Razem ws. obronności, 2023).

Dwa sformułowania tego pakietu są precyzyjniejsze, niż mogłoby się wydawać. Po pierwsze, mieszkania i usługi mają powstawać „w miejscu pełnienia służby”, przy jednostkach — chodzi o to, by garnizon przestał być dla rodziny logistyczną karą. Po drugie, członkom rodzin partia obiecuje „wsparcie na rynku pracy”, a nie pracę: pomoc w znalezieniu zatrudnienia po przeprowadzce, nie gwarancję etatu. Małżonkowie i partnerzy żołnierzy tracą przy każdej przeprowadzce ciągłość zatrudnienia i pozycję zawodową — państwo może ten koszt amortyzować, ale program nie składa tu obietnic ponad miarę.

Cel całego pakietu stanowisko streszcza jednym zdaniem: „Chcemy, aby jedynie aspiracje i kompetencje decydowały o rozwoju kariery wojskowej i miejscu pełnienia służby”. Dziś bywa odwrotnie — żołnierz rezygnuje z awansu wiążącego się z przeniesieniem, bo w nowym garnizonie nie miałby gdzie mieszkać, a jego rodzina straciłaby więcej, niż on by zyskał. Każda taka decyzja to dla armii utrata kompetencji w miejscu, gdzie były najbardziej potrzebne — czyli dokładnie ten mechanizm wykruszania kapitału ludzkiego, o którym piszemy w tekście o prawach i reprezentacji szeregowych.

Granica tematu

Dla porządku: piszemy tu wyłącznie o mieszkaniach dla wojska — o zasobie AMW, kwaterach i infrastrukturze społecznej garnizonów jako elemencie warunków służby. Polityka mieszkaniowa jako taka, z jej narzędziami ogólnokrajowymi, to osobny dział programu Razem i domena innego serwisu naszej sieci. W obrębie samej obronności mieszkanie przy garnizonie jest zaś jednym z warunków, od których stanowisko uzależnia sens rozbudowy armii — obok wyposażenia, o którym piszemy w tekście o wyposażeniu osobistym. Pozostałe wątki warunków służby łączy hub Wojsko i służba.

Źródła i dalsza lektura

Gdzie mają leżeć leki na czas wojny

Sat, 11 Jul 2026 09:00:00 +0200

W rozdziale o bezpieczeństwie deklaracja programowa z 2025 roku zbiera całą politykę lekową Razem w jednym punkcie: suwerenność lekowa, publiczne fabryki farmaceutyków i substancji czynnych, rozwój krajowej produkcji leków oraz budowa strategicznych rezerw. O fabrykach i łańcuchach dostaw — w tym o tym, że zależność Polski od dostaw substancji czynnych z Azji sięga według szacunków Krajowych Producentów Leków około 80% — szczegółowo pisze siostrzany serwis w tekście suwerenność lekowa — pełny wywód o fabrykach i łańcuchach dostaw. Tutaj zajmujemy się ostatnim ogniwem tego łańcucha: gdzie wyprodukowane albo zgromadzone leki mają fizycznie leżeć, kto ma ich pilnować i co je chroni, gdy zaczyna się wojna.

Szesnaście województw zamiast centralnego magazynu

Odpowiedź stanowiska jest precyzyjna co do struktury i co do geografii. Stanowisko ws. obronności uznaje za konieczne „wyznaczenie i zabezpieczenie rezerw strategicznych leków i sprzętu medycznego w ramach struktur Służby Obrony Cywilnej i równomierne rozmieszczenie ich na terytorium wszystkich województw” (stanowisko Razem ws. obronności, 2023). Oba człony tego zdania niosą osobną decyzję. Rezerwy trafiają do SOC — ochotniczej, terytorialnej formacji obrony cywilnej, którą Razem chce powołać w całym kraju — a nie do magazynów wojskowych czy jednej rządowej agencji. I rozkładają się równomiernie po województwach, zamiast piętrzyć się w kilku centralnych składach.

Pierwszy argument za rozproszeniem jest operacyjny. Dokument wskazuje, że taki układ pozwala „na dostosowanie tych zasobów do potencjalnych scenariuszy działań na danym terenie” — województwo przygraniczne szykuje się na inny przebieg zdarzeń niż region w głębi kraju, a lokalne oddziały SOC znają własny teren lepiej niż jakakolwiek centrala. Utrzymanie tych zapasów nie byłoby przy tym zadaniem doklejonym do formacji od święta: według stanowiska głównym zadaniem oddziałów SOC w czasie pokoju ma być właśnie „tworzenie lokalnych planów działania na wypadek sytuacji kryzysowych oraz utrzymanie przekazanych im zasobów materiałowych”. W kryzysie wartość zapasu mierzy się dostępnością: magazyn oddalony o sto kilometrów, za zniszczonymi drogami i przerwaną łącznością, praktycznie przestaje istnieć dla tych, którzy go potrzebują.

Ochrona, którą daje prawo konfliktów zbrojnych

Drugi argument jest prawny i to on przesądza o umieszczeniu rezerw właśnie w obronie cywilnej. Rozproszenie i przypisanie do SOC umożliwia — jak formułuje to stanowisko — „ochronę w świetle prawa międzynarodowego dotyczącego konfliktów zbrojnych”. Międzynarodowe prawo humanitarne przyznaje bowiem szczególną ochronę prawną ludności cywilnej i strukturom, które ją obsługują — pod warunkiem, że obrona cywilna jest zorganizowana „według przewidzianych konwencjami standardów”, jak przypomina to samo stanowisko w części o ochronie ludności. Zasoby medyczne tak umocowanej obrony cywilnej korzystają z wyraźnej, oznakowanej ochrony prawnomiędzynarodowej — magazyn wpięty w infrastrukturę wojskową dzieli natomiast ryzyko sąsiadujących z nim legalnych celów. Od umocowania magazynu zależy więc, jak czytelna i jak łatwa do respektowania jest jego ochrona — oraz jakie faktyczne ryzyko dzieli z otoczeniem.

Jest i trzecia korzyść, wpisana w logikę samej formacji: SOC działa także w warunkach okupacji i odcięcia od władz centralnych. Rezerwa rozproszona po strukturach, które z założenia mają zachować zdolność działania lokalnie, pozostaje użyteczna nawet wtedy, gdy państwo traci kontrolę nad częścią terytorium.

Ostatnie ogniwo odporności lekowej

Rezerwy w SOC domykają łańcuch, którego wcześniejsze ogniwa opisują inne teksty tej sieci: krajowa produkcja substancji czynnych zmniejsza zależność od dostaw z zagranicy, publiczne fabryki dają państwu kontrolę nad asortymentem, a rozproszone, prawnie chronione zapasy sprawiają, że w chwili kryzysu leki znajdują się w tych samych województwach co ludzie, którzy będą ich potrzebowali — bez konieczności przewożenia ich przez kraj objęty działaniami wojennymi. Analogiczną konstrukcję — zapasy ogólne, nie tylko medyczne — omawiamy w tekście o odbudowie rezerw strategicznych, a o kadrach, które mają tych zasobów używać, piszemy w tekście o ochronie zdrowia na czas wojny.

Co proponuje Razem

Stanowisko z 2023 roku i deklaracja programowa z 2025 roku składają się tu na następujący pakiet:

Rezerwy strategiczne leków i sprzętu medycznego w strukturach Służby Obrony Cywilnej (stanowisko 2023).
Równomierne rozmieszczenie na terytorium wszystkich województw — zapasy dopasowane do scenariuszy działań na danym terenie (stanowisko 2023).
Ochrona zasobów w świetle prawa międzynarodowego konfliktów zbrojnych — dzięki umocowaniu w obronie cywilnej zorganizowanej według standardów konwencji (stanowisko 2023).
Strategiczne rezerwy leków jako element suwerenności lekowej, obok publicznych fabryk i krajowej produkcji (deklaracja 2025, pkt 8).

Źródła i dalsza lektura

Sprawa Igora Stachowiaka a kontrola sądowa nad policją

Sat, 11 Jul 2026 09:00:00 +0200

Cztery lata zajęło polskim sądom przesądzenie, że policjanci z wrocławskiego komisariatu przekroczyli uprawnienia i znęcali się nad zatrzymanym Igorem Stachowiakiem. 25-letni mężczyzna zmarł 15 maja 2016 roku w komisariacie Wrocław-Stare Miasto przy ul. Trzemeskiej 12, zatrzymany tego samego ranka na wrocławskim Rynku. Nagrania z paralizatora, ujawnione później przez dziennikarzy, pokazały, że skutego kajdankami, rozebranego ze spodni mężczyznę rażono prądem w toalecie komisariatu. Ta sprawa stała się w polskiej debacie punktem odniesienia dla pytania, czy państwo potrafi rozliczyć własnych funkcjonariuszy — i właśnie przez ten pryzmat trzeba czytać punkt 10 rozdziału 13 deklaracji programowej Razem z 2025 roku: „Wzmocnimy kontrolę sądową nad działaniami policji” (deklaracja programowa 2025). Prawomocne ustalenia sądów i polityczną ocenę partii trzeba przy tym od siebie wyraźnie oddzielić — i w takim porządku je tu przedstawiamy.

Co prawomocnie ustaliły sądy

Wyrok Sądu Rejonowego dla Wrocławia-Śródmieścia z 21 czerwca 2019 roku uznał czterech byłych policjantów za winnych przekroczenia uprawnień (art. 231 Kodeksu karnego) oraz znęcania się nad osobą pozbawioną wolności (art. 247 § 1 Kodeksu karnego). Sąd Okręgowy we Wrocławiu 19 lutego 2020 roku utrzymał kary: 2 lata i 6 miesięcy pozbawienia wolności dla funkcjonariusza, który używał paralizatora, po 2 lata dla trzech pozostałych, oraz zakazy wykonywania zawodu policjanta na 8 i 6 lat (Helsińska Fundacja Praw Człowieka, 2020). Sąd Najwyższy 24 sierpnia 2023 roku oddalił kasacje, czyniąc wyroki ostatecznymi; ocenił przy tym, że użycie paralizatora było bezprawne i przestępcze, choć za bezpośrednią przyczynę śmierci uznał — za biegłymi — delirium po zażyciu amfetaminy, nie samo rażenie prądem (PAP, 2023).

Prawomocnie osądzono zatem znęcanie się i przekroczenie uprawnień. Odrębne śledztwo w sprawie nieumyślnego spowodowania śmierci zatrzymanego prokuratura umarzała — w czerwcu 2020 roku, gdy partia zabierała głos, poznańska prokuratura zrobiła to po raz drugi.

Jak sprawę oceniła partia

Rada Krajowa Razem przyjęła stanowisko 19 czerwca 2020 roku, głosami 26 radnych, przy jednym głosie przeciw i jednym wstrzymującym się (Partia Razem, „Stanowisko ws. zabójstwa Igora Stachowiaka”, 2020). Dokument idzie dalej niż sądowe kwalifikacje: partia „potępia funkcjonariuszy policji, którzy torturowali i zamordowali niewinnego człowieka” — i jest to polityczna ocena Rady Krajowej, ostrzejsza od prawomocnych ustaleń, które o zabójstwie nie przesądziły. Stanowisko zwraca też uwagę na losy przełożonych: komendanci, którzy po nagłośnieniu sprawy stracili stanowiska, przeszli na emerytury, unikając konsekwencji dyscyplinarnych i zachowując wysokie odprawy.

Najtrwalszym zdaniem tego dokumentu jest jednak diagnoza ustrojowa: „Podstawą skuteczności policji powinien być szacunek oraz respekt obywateli i obywatelek, a nie strach przed brutalnością funkcjonariuszy”. Ta diagnoza trafia w istotę sporu o kontrolę nad służbami mundurowymi — policja, której ludzie się boją, przestaje być usługą publiczną, a staje się ryzykiem, które obywatel musi kalkulować.

Od stanowiska do programu

Pięć lat po stanowisku Rady Krajowej wątek wszedł do deklaracji programowej. Punkt 10 rozdziału „Odporne społeczeństwo, bezpieczna Polska” łączy trzy zobowiązania: zaostrzenie nadzoru nad działaniami operacyjnymi służb, wzmocnienie kontroli sądowej nad działaniami policji i powołanie zespołu kontrolnego przy sejmowej Komisji do Spraw Służb Specjalnych (deklaracja programowa 2025, rozdz. 13, pkt 10). Logika tego pakietu jest wspólna: nadużycia wewnątrz aparatu przymusu wychodzą na jaw późno, a rozliczane są jeszcze później — w sprawie z Wrocławia między śmiercią zatrzymanego a prawomocnym wyrokiem minęły niemal cztery lata, a między śmiercią a ostatecznym oddaleniem kasacji ponad siedem. Kontrola sądowa uruchamiana dopiero po tragedii niczemu już nie zapobiegnie; stąd w propozycjach partii nacisk na nadzór bieżący, którego mechanizm — Zespół Audytorów — opisujemy w tekście o kontroli nad służbami specjalnymi. O tym, jak w tym samym czasie rosły uprawnienia służb przy nieruszonym nadzorze, piszemy w tekście o dekadzie z ustawą antyterrorystyczną. Odpowiedzialność instytucji przed obywatelami jako szerszą zasadę ustrojową rozwija serwis Razem dla uczciwej polityki.

Co proponuje Razem

Wzmocnienie kontroli sądowej nad działaniami policji (deklaracja programowa 2025, rozdz. 13, pkt 10).
Zaostrzenie nadzoru nad działaniami operacyjnymi służb wraz z bieżącą kontrolą ich zasadności i legalności przez zespół przy sejmowej Komisji ds. Służb Specjalnych (deklaracja 2025, pkt 10; stanowisko ws. obronności, 2023).
Policja oparta na szacunku, nie na strachu — diagnoza ze stanowiska Rady Krajowej po śmierci Igora Stachowiaka (stanowisko 2020).

Źródła i dalsza lektura

Tajne przez wygodne. Kto kontroluje wydatki MON

Sat, 11 Jul 2026 09:00:00 +0200

Wokół zakupów zbrojeniowych krąży wygodny argument: skoro to sprawy bezpieczeństwa państwa, opinia publiczna powinna wiedzieć jak najmniej. Każde pytanie o cenę, harmonogram czy uzasadnienie kontraktu można wtedy zbyć klauzulą, a debatę zastąpić komunikatem prasowym o kolejnym historycznym sukcesie.

Razem w stanowisku ws. obronności z 2023 roku rozbiera ten argument na części — i dochodzi do wniosku odwrotnego: tajność, która wymyka się demokratycznej kontroli, sama staje się zagrożeniem dla obronności.

Mit: im mniej wiemy o wydatkach MON, tym bezpieczniejsza Polska

Rzeczywiste wymogi tajemnicy — parametry techniczne, plany operacyjne, szczegóły rozmieszczenia — nikt poważny nie kwestionuje. Problem w tym, że klauzula rozlewa się daleko poza nie. Stanowisko Razem opisuje mechanizm: „coraz częściej cele oraz ostateczne rezultaty decyzji MON są uznawane za tajne i zastępowane publikacją propagandy wiecznego sukcesu". Klauzula coraz częściej obejmuje więc informacje, których ujawnienie w niczym nie pomogłoby przeciwnikowi, za to postawiłoby w złym świetle kierownictwo resortu: rozjazd między zapowiedziami a dostawami, koszty renegocjacji, opóźnienia programów. Opinia publiczna dostaje w zamian wersję wydarzeń, w której każdy kontrakt jest przełomowy, a każda decyzja trafna.

Skutek opisany w stanowisku: „To znaczne ograniczenie kontroli nad rządem sprawia, że problemy systemu obrony Polski pozostają ukryte i nierozwiązane. Jednocześnie umożliwia to traktowanie Sił Zbrojnych RP jak prywatnego folwarku, w którym można realizować swoje polityczne ambicje". Obie diagnozy — „propaganda wiecznego sukcesu" i „prywatny folwark" — to sformułowania z dokumentu partii i tak należy je cytować: jako ocenę polityczną Razem, popartą obserwacją praktyki kolejnych kierownictw resortu.

Fakt: ukryte problemy armii nie znikają, tylko rosną

Wojsko, którego słabości wolno opisywać wyłącznie w klauzulowanych raportach, traci najtańszy mechanizm naprawczy — presję zewnętrzną. Wadliwy kontrakt, o którym nikt nie może publicznie zapytać, będzie realizowany dalej; program, którego opóźnień nie widać, nie doczeka się korekty. Sprawa eksportu trotylu z Nitro-Chemu, opisana przez nas w tekście o polskim trotylu i cudzych bombach, pokazuje wzorzec: o kontraktach zawieranych od 2016 roku, które według Razem osłabiały polskie zdolności amunicyjne, opinia publiczna dowiedziała się po latach — dopiero z raportu zagranicznych organizacji śledczych, bo dokumenty własnego państwa milczały.

Przy wydatkach rzędu 38,0 mld dolarów rocznie i 4,2 procent PKB — najwięcej w historii III RP (baza SIPRI Milex) — każdy procent przepłacony przez słabo kontrolowany resort oznacza setki milionów, których zabraknie na amunicję, wyposażenie żołnierzy albo schrony.

Jawność pełni jeszcze jedną funkcję, którą stanowisko Razem podnosi do rangi warunku: „Efektywność wydatkowanych środków i konsensus głównych sił politycznych są zasadniczymi warunkami sukcesu polskiej polityki w sferze obronnej". Konsensus ponad podziałami da się zbudować wyłącznie wokół faktów dostępnych wszystkim stronom — opozycja nie podpisze się pod polityką obronną, której rzeczywistych kosztów i rezultatów nie wolno jej poznać, a każda zmiana władzy będzie wtedy zaczynała rozliczanie poprzedników od zera.

Mit: parlamentarna kontrola to polityczne widowisko

Kontrola bywa widowiskiem tam, gdzie komisje nie mają narzędzi — mogą wysłuchać ministra, ale nie wyegzekwować dokumentów ani rozliczyć decyzji. Dlatego propozycja Razem koncentruje się na twardych uprawnieniach komisji. Stanowisko formułuje ją tak: „najlepszą metodą na poprawę tej sytuacji jest wzmocnienie roli parlamentarnych Komisji Obrony Narodowej, by mogły one odpowiednio kontrolować poprawność decyzji MON". Drugi konkret idzie dalej niż kontrola następcza: „będziemy dążyć do większej jawności poprzez wymuszenie publikacji wyczerpujących uzasadnień podejmowanych wydatków, w szczególności na rzecz zakupów sprzętu". Uzasadnienie publikowane z urzędu odwraca ciężar dowodu — to resort ma z góry wykazać, po co kupuje, za ile i dlaczego właśnie to, zamiast odsyłać pytających do trybu dostępu do informacji publicznej.

Cywilny, demokratyczny nadzór nad systemem obronnym stanowisko nazywa wprost podstawą jego dobrego działania — ta sama logika obejmuje służby specjalne, czemu poświęcona jest strona działu służby i dezinformacja. Jawność wydatków publicznych jako zasada ustrojowa, nie tylko wojskowa, to z kolei teren serwisu Razem dla uczciwej polityki.

Co konkretnie proponuje Razem

Cywilny nadzór nad systemem obrony państwa w tym nad Siłami Zbrojnymi RP jest podstawą ich dobrego działania. Jednak kontrola ta funkcjonuje jedynie wówczas, gdy jest także w pełni demokratyczna.— Partia Razem, stanowisko ws. obronności (14 sierpnia 2023), partiarazem.pl

Wzmocnienie roli parlamentarnych Komisji Obrony Narodowej, by mogły realnie kontrolować poprawność decyzji MON (stanowisko 2023).
Obowiązkowa publikacja wyczerpujących uzasadnień wydatków, w szczególności na zakupy sprzętu (stanowisko 2023).
Właściwe wydatkowanie nakładów na obronność jako zobowiązanie programowe (deklaracja programowa 2025, rozdz. „Odporne społeczeństwo, bezpieczna Polska", pkt 3).

Źródła i dalsza lektura

Ekwipunek za własne pieniądze. Wyposażenie osobiste w armii za 200 miliardów

Fri, 10 Jul 2026 09:00:00 +0200

„Polscy żołnierze muszą na własną rękę kupować podstawowe wyposażenie potrzebne do pełnienia służby” — tym zdaniem deklaracja programowa Razem z 2025 roku nazywa po imieniu stan, o którym komunikaty o wielkich zakupach milczą (deklaracja programowa 2025, rozdz. „Odporne społeczeństwo, bezpieczna Polska”). Na 2026 rok Polska zaplanowała łączne wydatki obronne przekraczające 200 miliardów złotych, blisko 4,8% PKB — z budżetu państwa i pozabudżetowego Funduszu Wsparcia Sił Zbrojnych (łącznie) (Defence24, 2025). W cieniu tych kwot, wydawanych na czołgi, samoloty i systemy przeciwlotnicze, toczy się znacznie mniej fotogeniczna historia: żołnierz, który przed wyjazdem na poligon dokupuje sobie w sklepie z militariami buty, latarkę czy oporządzenie, bo to przydziałowe nie nadaje się do codziennej służby.

Sprzęt z innej epoki obok sprzętu z przyszłości

Stanowisko ws. obronności z 2023 roku opisuje ten rozjazd precyzyjnie. Modernizacja armii, przyspieszona po rosyjskiej inwazji na Ukrainę, koncentruje się na wielkich programach zakupowych, a jakość wyposażenia osobistego — tego, co żołnierz nosi na sobie i przy sobie — jest według partii „często pomijana przez polityków partii rządzącej”. Skalę zaniedbania stanowisko ilustruje zdaniem, które warto przytoczyć w całości: „niedopuszczalna jest dla nas sytuacja, w której obok nowoczesnego uzbrojenia na wyposażeniu armii nadal pozostają poradzieckie hełmy lub sprzęt o większej zawodności lub niższej wygodzie użytkowania niż ten używany w okresie PRL” (stanowisko Razem ws. obronności, 2023). Armia, która kupuje uzbrojenie najnowszej generacji, wysyła więc część swoich ludzi w pole z ekwipunkiem, którego rodowód sięga Układu Warszawskiego — albo z takim, który od tamtego okresu wypada gorzej pod względem niezawodności czy wygody.

Stanowisko wiąże tę sprawę bezpośrednio ze zdolnością bojową: „Komfort i bezpieczeństwo żołnierzy i żołnierek podczas realizacji działań stanowi podstawę zdolności bojowych i morale poszczególnych oddziałów”. Hełm, kamizelka, buty i oporządzenie to warstwa, z którą żołnierz ma kontakt przez każdą godzinę służby — i jeśli musi ją uzupełniać z własnej pensji, codziennie dostaje od instytucji komunikat, jak nisko wycenia ona jego pracę.

Kto ma oceniać, czy sprzęt jest dobry

Razem proponuje w tej sprawie dwie rzeczy. Pierwsza to podniesienie standardów: partia chce „istotnie podnieść standardy wyposażenia osobistego żołnierzy” oraz je ustandaryzować, tak by jakość ekwipunku nie zależała od jednostki, przydziału ani zasobności portfela. Druga dotyczy procedury i jest ciekawsza, bo odwraca zwykły kierunek decyzji zaopatrzeniowych: „weryfikacja jakości wyposażenia oraz jego modernizacja powinny odbywać się w oparciu o opinie żołnierzy i żołnierek, którzy wykorzystują je na co dzień” (stanowisko Razem ws. obronności, 2023). O tym, czy nowy plecak się sprawdza, mieliby współdecydować ludzie, którzy go noszą — a nie wyłącznie komisje przetargowe oceniające parametry na papierze.

Deklaracja programowa domyka to zobowiązaniem ogólniejszym, zapisanym w punkcie o służbach: „Zapewnimy polskim służbom należyte zabezpieczenia społeczne, godne warunki służby. Polscy żołnierze nie mogą martwić się o rzeczy tak podstawowe jak wyposażenie osobiste” (deklaracja programowa 2025).

Mała logistyka jest częścią wielkiej

Wyposażenie osobiste nie jest w programie Razem osobną szufladą, tylko elementem tego samego systemu, co planowanie zakupów i zaplecze przemysłowe. Stanowisko domaga się, by modernizacja była „przemyślana i skoordynowana” — z uwzględnieniem logistyki w czasie pokoju i wojny oraz rezerw amunicyjnych na potrzeby szkolenia i długotrwałej obrony — a zakupy opierały się w większym stopniu na krajowej produkcji, co opisujemy w hubie Przemysł obronny. Logika, która przy zakupie czołgu każe pytać o części zamienne, obejmuje również pytanie, czy żołnierz dostał buty w swoim rozmiarze.

Jest wreszcie kwestia kolejności, która spina cały program wojskowy partii: zanim armia zacznie rosnąć do setek tysięcy, powinna umieć wyposażyć tych, których już ma. Rozwijamy ten wątek w tekście o obietnicy 300 tysięcy, a pozostałe wymiary warunków służby — od mieszkań po prawa szeregowych — zbiera hub Wojsko i służba.

Źródła i dalsza lektura

Gdy zamilkną komórki: po co państwu awaryjna łączność radiowa

Fri, 10 Jul 2026 00:00:00 +0000

W listopadzie 2025 roku, po wykryciu aktów dywersji na polskiej infrastrukturze kolejowej, Razem zwróciło się do prezydenta o pilne zwołanie Rady Bezpieczeństwa Narodowego. Adrian Zandberg mówił wtedy o rozmowie „za zamkniętymi drzwiami" o tym, jak uszczelnić ochronę kontrwywiadowczą, a rzecznik partii Mateusz Merta dodawał, że „akty dywersji realnie zagrażają bezpieczeństwu ludności" i z poważną dyskusją nie można czekać (komunikat biura prasowego Razem, 18 listopada 2025). Sabotaż na torach jest w tej historii sygnałem szerszego problemu: państwo, którego infrastrukturę ktoś metodycznie testuje, musi zakładać, że w którymś scenariuszu przestanie działać także to, po czym płynie dziś niemal cała jego komunikacja — sieć komórkowa i Internet.

Dlaczego komórki nie wystarczą

Stanowisko Razem ws. obronności z sierpnia 2023 roku wykłada ten mechanizm precyzyjnie: system telefonii komórkowej jest wrażliwy na ataki, a duża część niezbędnej do jego działania infrastruktury byłaby w razie konfliktu uznawana za obiekty podwójnego przeznaczenia i atakowana przez wroga. Z tego samego powodu partia „szczególnie negatywnie" ocenia pomysły oparcia systemów alarmowania ludności wyłącznie o łączność komórkową i Internet (stanowisko ws. obronności). Zależność ma przy tym piętro, o którym łatwo zapomnieć: nadajniki komórkowe potrzebują zasilania, więc rozległa awaria energetyczna zabiera łączność nawet bez żadnego ataku na samą telekomunikację. Skalę takiego scenariusza pokazała Europa 28 kwietnia 2025 roku, gdy systemy elektroenergetyczne kontynentalnej Hiszpanii i Portugalii doznały całkowitego blackoutu — najpoważniejszego incydentu w europejskim systemie od ponad dwóch dekad, którego przebieg i przyczyny dokumentuje panel ekspercki ENTSO-E (ENTSO-E, 28 April 2025 Iberian blackout). Na Półwyspie Iberyjskim zawiodło sterowanie napięciem w sieci, nie dywersja, ale wniosek przenosi się na polskie warunki: łączność kryzysowa zaprojektowana przy założeniu, że prąd i zasięg będą działać, zawiedzie dokładnie w tych scenariuszach, na które miała być odpowiedzią.

Co dokładnie obiecuje Razem

Deklaracja programowa z 2025 roku ujmuje postulat w jednym zdaniu:

Odbudujemy rezerwy strategiczne. Wprowadzimy niezależny od sieci komórkowych awaryjny ogólnokrajowy system łączności radiowej na wypadek klęsk żywiołowych, dywersji czy konfliktu zbrojnego.— Partia Razem, Deklaracja programowa 2025, rozdz. 13 pkt 7, partiarazem.pl

Stanowisko z 2023 roku rozpisuje to zdanie na konstrukcję. System ma pozwalać „na przekazywanie informacji pomiędzy kluczowymi instytucjami w warunkach braku prądu, Internetu lub łączności komórkowej"; jego technologiczną podstawą ma być łączność radiowa, która — jak głosi stanowisko — „z powodzeniem jest wykorzystywana w obronie cywilnej wielu krajów"; organizacyjnie ma być przypisany strukturom Służby Obrony Cywilnej; a horyzont wdrożenia partia określa tak, by „w ciągu najbliższych kilku lat każda instytucja i służba o kluczowym znaczeniu dla obrony życia i zdrowia ludności cywilnej posiadała zasoby i kompetencje do komunikowania się w sytuacjach kryzysowych za jego pomocą" (stanowisko ws. obronności).

Kwantyfikatory tego postulatu wypada czytać uważnie, bo wyznaczają jego granice. Postulat dotyczy łączności między kluczowymi instytucjami — szpitalem, sztabem kryzysowym, wodociągami, strażą — czyli kanału, którym państwo koordynuje ratowanie ludzi, gdy padną sieci komercyjne. Radioodbiornika w każdym domu ani zastępczej sieci konsumenckiej stanowisko nie obiecuje. Adresatem zdolności są instytucje i służby, operatorem — Służba Obrony Cywilnej, której pokojowe zadania obejmowałyby utrzymanie sprzętu i szkolenie użytkowników.

Łączność instytucji to co innego niż alarmowanie ludności

Te dwie funkcje łatwo pomylić, a różnią się zasadniczo. Obowiązująca od stycznia 2025 roku ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej ustanawia system powiadamiania, ostrzegania i alarmowania o zagrożeniach, którego kanały — od syren alarmowych przez Regionalny System Ostrzegania po ALERT RCB — doprecyzowują przepisy wykonawcze; to warstwa komunikacji od państwa do obywateli, nadzorowana przez ministra spraw wewnętrznych. Postulat Razem dotyczy innej warstwy: poziomej łączności operacyjnej między instytucjami, która musi przetrwać dokładnie te scenariusze, w których część kanałów alarmowych zamilknie razem z zasilaniem i zasięgiem. Razem nie zajęło dotąd stanowiska wobec ustawy z 2024 roku, więc porównanie obu systemów może dotyczyć tylko ich zakresów, nie jakości.

Jest wreszcie ogniwo najbardziej podstawowe: żadna radiostacja nie nadaje bez energii. Odporność łączności kryzysowej zaczyna się od odporności zasilania — od tego, czy obiekty krytyczne dysponują źródłami energii niezależnymi od jednej sieci przesyłowej. Temat rozwija tekst o rozproszonych magazynach energii w serwisie poświęconym energetyce.

Co proponuje Razem

Postulat łączności radiowej domyka logikę całego modelu ochrony ludności, który partia buduje od diagnozy z 2023 roku: schrony chronią życie, plany ewakuacji wyprowadzają ludzi z zagrożenia, a łączność sprawia, że instytucje odpowiedzialne za jedno i drugie nie działają na ślepo. Dlatego system ma być ogólnokrajowy, niezależny od operatorów komercyjnych, przypisany SOC i wdrożony w ciągu kilku lat — z jasno zdefiniowanym odbiorcą, którym są instytucje kluczowe dla obrony życia i zdrowia ludności cywilnej (stanowisko ws. obronności; Deklaracja 2025, pkt 7). Listopadowy apel o Radę Bezpieczeństwa Narodowego pokazuje, że partia traktuje dywersję jako trwający proces, a miarą odpowiedzi państwa czyni istnienie konkretnej infrastruktury łączności, nie tempo wydawania komunikatów. Miejsce tego postulatu w całym modelu ochrony ludności pokazuje hub obrona cywilna i schrony.

Źródła i dalsza lektura

Dekada z ustawą antyterrorystyczną: prognozy z 2016 roku i dane z praktyki

Thu, 09 Jul 2026 09:00:00 +0200

Ustawa o działaniach antyterrorystycznych z 10 czerwca 2016 roku (tekst przez ELI) przechodziła przez parlament w tempie, które samo w sobie było komunikatem: bez obowiązkowych konsultacji publicznych, z maksymalnie skróconym vacatio legis. Rada Krajowa Razem przyjęła stanowisko przeciw tej ustawie 9 czerwca 2016 roku, jeszcze na etapie prac sejmowych (Partia Razem, „Razem przeciw ustawie antyterrorystycznej”, 2016). Po dekadzie obowiązywania przepisów można tamten dokument przeczytać jak listę prognoz — i sprawdzić każdą z nich na danych, które w międzyczasie zgromadziły instytucje kontrolne, organizacje społeczne i trybunały.

Sześć ostrzeżeń z czerwca 2016 roku

Stanowisko z 2016 roku formułowało zarzuty konkretnie. Pierwszy dotyczył samej definicji: „Projekt wprowadza bardzo szeroką i uznaniową definicję terroryzmu. Za terroryzm prokurator będzie mógł uznać na przykład znieważenie Prezydenta RP lub naruszenie nietykalności osobistej funkcjonariusza”. Drugi — cudzoziemców: „Każdy cudzoziemiec przyjeżdżający do Polski będzie mógł być inwigilowany w sieci bez żadnego nadzoru sądowego”. Trzeci — telefonów na kartę: „Służby będą miały też dostęp do danych właścicieli telefonów na kartę, którzy będą musieli się obowiązkowo zarejestrować u operatorów”. Czwarty — internetu: „Prokurator Generalny czy szef ABW będą mogli prewencyjnie ocenzurować treści w Internecie”, a rząd „zbuduje za publiczne pieniądze całą infrastrukturę do blokowania i śledzenia komunikacji w sieci”. Piąty — władzy wykonawczej: „Premier będzie mógł wprowadzić także sytuację nadzwyczajną, przypominającą stan wyjątkowy, choć dotychczas tylko Parlament miał takie uprawnienia”. Szósty wreszcie — mniejszości: „Projekt nie pozostawia złudzeń, że za terrorystę będzie można uznać z automatu wszystkich wyznawców Islamu”.

Wszystkie te cytaty pochodzą z jednego dokumentu z czerwca 2016 roku i tak trzeba je czytać: jako ówczesną ocenę projektu, sformułowaną zanim przepisy zaczęły działać.

Co pokazała praktyka

Zastrzeżenia partii nie były odosobnione. Rzecznik Praw Obywatelskich już 21 czerwca 2016 roku apelował do prezydenta o skierowanie ustawy do Trybunału Konstytucyjnego przed podpisaniem, wskazując m.in. na brak kontroli nad uprawnieniami ABW — w tym prowadzenie wykazów osób podejrzewanych i inwigilację bez sądowej weryfikacji — na nieostre przesłanki blokowania internetu i zakazów zgromadzeń oraz na obniżony standard ochrony cudzoziemców, także obywateli UE (RPO, apel do prezydenta, 2016).

Skalę zjawiska, którego ustawa antyterrorystyczna jest częścią, dokumentują sprawozdania składane parlamentowi: ze sprawozdań Ministra Sprawiedliwości dla Sejmu i Senatu wynika, że uprawnione służby sięgały po billingi i dane lokalizacyjne 1 820 630 razy w 2021 roku, 1 787 885 razy w 2022 roku i 1 825 683 razy w 2023 roku — a zapytania o dane abonenckie w ogóle nie podlegają sprawozdawczości (Fundacja Panoptykon, 2025). Panoptykon już rok po wejściu w życie bliźniaczej ustawy inwigilacyjnej ze stycznia 2016 roku oceniał w raporcie specjalnym, że nowe przepisy — wbrew wyrokowi Trybunału Konstytucyjnego — nie zapewniają realnej kontroli nad pobieraniem danych przez służby, a nadzór sądowy pozostaje powierzchowny (Panoptykon, „Rok z ustawą inwigilacyjną”, 2017).

Najmocniejszy zewnętrzny werdykt przyszedł ze Strasburga. Wyrokiem z 28 maja 2024 roku w sprawie Pietrzak i Bychawska-Siniarska i inni przeciwko Polsce Europejski Trybunał Praw Człowieka orzekł naruszenie art. 8 Konwencji — prawa do poszanowania życia prywatnego — w trzech obszarach naraz: systemu kontroli operacyjnej pozbawionego gwarancji przed arbitralnością, retencji danych telekomunikacyjnych bez adekwatnych ograniczeń oraz przepisów ustawy antyterrorystycznej o niejawnej inwigilacji, funkcjonującej bez niezależnego nadzoru; Trybunał zwrócił też uwagę, że osoba inwigilowana nie dowiaduje się o kontroli nawet po jej zakończeniu — i nawet wtedy, gdy nie zagrażałoby to jej celowi (RPO o wyroku ETPC, 2024).

Bilans

Poniższe zestawienie prognoz z danymi jest już analizą redakcyjną, nie stanowiskiem partii. Ostrzeżenie o inwigilacji cudzoziemców bez nadzoru sądowego znalazło po ośmiu latach potwierdzenie w wyroku ETPC, który zakwestionował dokładnie ten element ustawy. Rejestr kart SIM i mechanizm blokowania treści weszły do prawa na stałe i nikt ich dotąd nie wycofał. Obawa o fasadowość nadzoru nad sięganiem po dane obywateli ma dziś podbudowę w corocznych, niemal dwumilionowych statystykach zapytań, których zasadności — jak pokazują ustalenia Panoptykonu — nikt systemowo nie weryfikuje. Trudniej zważyć prognozy dotyczące zgromadzeń czy dyskryminacji muzułmanów, bo tu praktyka nie zostawia po sobie równie policzalnych śladów.

Sedno problemu pozostało jednak takie, jak opisano je w 2016 roku: uprawnienia służb przez dekadę systematycznie rosły, a mechanizmy niezależnej kontroli nad nimi stoją w miejscu, w którym zastała je tamta ustawa.

Jak mógłby wyglądać nadzór z prawdziwymi kompetencjami, opisujemy w tekście o Zespole Audytorów, a o sądowej kontroli nad działaniami policji piszemy w tekście o sprawie Igora Stachowiaka.

Źródła i dalsza lektura

Ochrona zdrowia na czas wojny: skąd wziąć nadwyżkę sił i środków

Thu, 09 Jul 2026 09:00:00 +0200

Wojna w Ukrainie toczy się także przeciwko szpitalom. Od początku pełnoskalowej inwazji w lutym 2022 roku WHO zweryfikowała w swoim systemie monitorowania ponad 3000 ataków na ochronę zdrowia — około 80 proc. z nich uderzyło w przychodnie, szpitale i inne placówki, a mniej więcej co piąty dotyczył ambulansów i pojazdów sanitarnych.

Polska planuje swoją odporność z systemem, który już w czasie pokoju działa bez zapasu. Dlatego stanowisko Razem ws. obronności zapisuje: „długofalowe planowanie musi zakładać zapewnienie nadwyżki sił i środków, które pozwolą na przeciwdziałanie kryzysom” (stanowisko, 2023).

Wojna zabiera personel dwa razy

Konflikt zbrojny obciąża system zdrowia z obu stron naraz. Stanowisko Razem opisuje ten mechanizm precyzyjnie: w razie wojny na terenie Polski lub sąsiednich państw sojuszniczych trzeba liczyć się ze „znacznym ubytkiem personelu medycznego związanym z powołaniem do służby wojskowej” oraz z obciążeniem napływem rannych i uchodźców z krajów ościennych. Lekarze i ratownicy odchodzą do wojska dokładnie wtedy, gdy liczba pacjentów gwałtownie rośnie.

Punkt startowy jest przy tym niski. Według profilu zdrowotnego Polski przygotowanego w ramach cyklu „State of Health in the EU” w 2023 roku przypadało u nas 3,9 praktykującego lekarza na 1000 mieszkańców wobec unijnej średniej 4,3 oraz 5,9 pielęgniarki wobec średniej 8,5; ten sam raport wskazuje niedobory kadr w wybranych specjalizacjach i regionach oraz starzenie się zawodu — blisko trzecia część pielęgniarek ma między 50 a 59 lat. System, który już w czasie pokoju pracuje na granicy wydolności, nie odda wojsku tysięcy medyków bez zapaści po stronie cywilnej. Nadwyżkę trzeba zbudować zawczasu — i właśnie dlatego Razem chce planować zasoby zdrowotne „w sposób skoordynowany, uwzględniający potrzeby Sił Zbrojnych oraz opieki nad ludnością cywilną”.

Sanitariusz z SOC przy prostszych procedurach

Skoro wyszkolenie lekarza trwa kilkanaście lat, nadwyżki nie da się wyczarować samym zwiększeniem naborów. Stanowisko proponuje dwa równoległe ruchy. Pierwszy to zachęty finansowe do studiowania na wybranych kierunkach medycznych i specjalizacjach, „połączonych z podjęciem zobowiązania do służby w Siłach Zbrojnych lub Służbie Obrony Cywilnej” — państwo płaci za wykształcenie, a w zamian zyskuje medyka wpisanego w plany mobilizacyjne. Drugi to taskshifting: analiza kluczowych kompetencji medycznych na wypadek kryzysu i przekazanie części zadań personelowi wspierającemu z wąskim przeszkoleniem. Stanowisko ujmuje to konkretnie: w warunkach głębokiego kryzysu „prostsze procedury medyczne efektywnie wykonywać mogą odpowiednio przeszkoleni sanitariusze w ramach SOC, co będzie w istotny sposób odciążać opiekę medyczną”. Lekarz specjalista zostaje przy tym, czego nikt inny nie zrobi; opatrunki, triaż i podstawowa opieka schodzą niżej, do przeszkolonych struktur obrony cywilnej. Dokument dokłada do tego trzeci, najszerszy krąg: „wspieranie edukacji w zakresie umiejętności paramedycznych wśród ludności cywilnej oraz funkcjonariuszy SOC” — im więcej osób umie zatamować krwotok i ułożyć poszkodowanego, tym mniej pracy spada na system w godzinach, gdy jest jej najwięcej. O tym, jak struktury obrony cywilnej mają wyglądać, piszemy w dziale Obrona cywilna i schrony.

Ewakuacja poza zasięg frontu

Trzeci element planu wykracza poza granice kraju. Nawet system z nadwyżką może zostać przeciążony, jeśli działania wojenne obejmą znaczną część terytorium — dlatego stanowisko uznaje za konieczne „już teraz posiadanie stosownych umów i procedur współpracy z systemami opieki zdrowotnej innych państw europejskich w zakresie ewakuacji i leczenia pacjentów na ich terenie”. Chodzi o uzgodnione zawczasu porozumienia z konkretnymi państwami położonymi poza strefą bezpośrednio narażoną na działania wojenne: kto przyjmuje pacjentów i jakimi kanałami. Ukraińscy pacjenci onkologiczni i ranni trafiają dziś do szpitali w całej Europie — Polska powinna mieć analogiczną siatkę porozumień wynegocjowaną i podpisaną w czasie pokoju, bo negocjowanie kanałów ewakuacji w trakcie kryzysu oznacza tygodnie improwizacji dokładnie wtedy, gdy liczą się godziny.

Co proponuje Razem

Jesteśmy przekonani, że długofalowe planowanie musi zakładać zapewnienie nadwyżki sił i środków, które pozwolą na przeciwdziałanie kryzysom.— Partia Razem, stanowisko ws. obronności (14 sierpnia 2023), partiarazem.pl

Skoordynowane planowanie zasobów zdrowia dla Sił Zbrojnych i ludności cywilnej jednocześnie (stanowisko 2023).
Zachęty finansowe do studiów medycznych powiązane ze zobowiązaniem do służby w SZ lub Służbie Obrony Cywilnej (stanowisko 2023).
Taskshifting — prostsze procedury medyczne w rękach odpowiednio przeszkolonych sanitariuszy SOC (stanowisko 2023).
Umowy ewakuacyjne z systemami opieki zdrowotnej innych państw europejskich — leczenie pacjentów poza strefą zagrożenia (stanowisko 2023).

Nadwyżka kadr wymaga jeszcze nadwyżki materiałowej — leków i sprzętu, które przetrwają pierwsze uderzenie. Temu poświęcamy osobny tekst o rezerwach leków w Służbie Obrony Cywilnej.

Źródła i dalsza lektura

W polskich wydatkach obronnych prawie nie ma badań

Thu, 09 Jul 2026 09:00:00 +0200

W deklaracji programowej z 2025 roku Razem zapisało jedno zdanie, które ustawia cały stosunek partii do modernizacji armii: „Zwiększymy udział badań i rozwoju w wydatkach obronnych Polski" (deklaracja programowa 2025, rozdz. „Odporne społeczeństwo, bezpieczna Polska", pkt 3). Diagnoza stojąca za tym postulatem pochodzi ze stanowiska ws. obronności z 2023 roku, a w pełnym brzmieniu głosi: „Polska jest jednym z najmniej inwestujących w rozwój technologiczny krajów w Europie". Rachunek jest niewygodny dla wszystkich dotychczasowych ekip: rekordowe budżety obronne idą niemal w całości na zakup gotowych systemów, a warstwa, z której wyrastają przyszłe zdolności (badania, konstrukcje, prototypy), pozostaje głodzona.

Cienka baza pod grubym budżetem

Wydatki wojskowe Polski sięgnęły w 2024 roku 38,0 mld dolarów, czyli 4,2 procent PKB — według SIPRI jeden z najwyższych wskaźników na kontynencie (SIPRI Fact Sheet 2025). Nakłady na badania i rozwój w całej polskiej gospodarce wyniosły w tym samym roku 1,41 procent PKB (GUS — Działalność badawcza i rozwojowa w Polsce w 2024 r.) — i to liczone razem z farmacją, informatyką i uczelniami. Kraj, który w relacji do PKB zbroi się szybciej niż niemal ktokolwiek w Europie, na tworzenie własnej technologii (jakiejkolwiek, nie tylko wojskowej) przeznacza ułamek tego, co liderzy. Przemysł obronny nie wyrasta ponad ogólną kondycję zaplecza badawczego swojego kraju: konstruktorzy, laboratoria certyfikacyjne i doświadczeni inżynierowie przychodzą do zbrojeniówki z tego samego zasobu, z którego czerpie reszta gospodarki.

Konsekwencje opisuje stanowisko Razem przy okazji części krytycznych: ograniczenie uzależnienia od części krytycznych „stanowić będzie wyzwanie", właśnie dlatego, że rodzimej bazy technologicznej jest tak mało. Import da się zastąpić krajową produkcją tylko wtedy, gdy ktoś tę produkcję umie zaprojektować, przetestować i certyfikować — o tym, czemu to ważne również dla serwisu i remontów, piszemy w tekście o polonizacji uzbrojenia.

Europejski punkt odniesienia

Program Razem nie wyznacza docelowego procenta wydatków obronnych na badania; zewnętrzny punkt odniesienia istnieje jednak od dawna: państwa Europejskiej Agencji Obrony przyjęły już w 2007 roku wspólny benchmark, by na badania i technologie obronne (R&T) przeznaczać 2 procent łącznych wydatków obronnych — cel zbiorczy, który agencja co roku konfrontuje z rzeczywistością w publikacji Defence Data. Pytanie „ile badań w zbrojeniach" od blisko dwóch dekad należy więc w Europie do standardowego instrumentarium polityki obronnej.

Postulat Razem ma przy tym charakter kierunkowy: udział badań i rozwoju w polskich wydatkach obronnych ma rosnąć, bo obecna struktura (niemal wszystko na zakupy, prawie nic na rozwój) konserwuje pozycję kraju skazanego na kupowanie cudzych rozwiązań. Ta sama logika obowiązuje zresztą w unijnych wspólnych programach: sprzęt kupowany razem z partnerami warto również razem rozwijać, o czym piszemy w tekście o europejskich wspólnych zakupach.

Badania to też odporność

Nakłady badawcze w obronności procentują poza samą armią. Systemy łączności odporne na zakłócenia, ochrona infrastruktury krytycznej, technologie podwójnego zastosowania — wszystko to zasila cywilną odporność państwa, którą opisujemy na stronie działu odporność państwa. Działa to również w drugą stronę: gospodarka o silnym zapleczu badawczym szybciej adaptuje się do kryzysu, także wojennego. Szerszy rachunek nakładów na naukę i innowacje w polskiej gospodarce prowadzi serwis Razem dla gospodarki — dla obronności wniosek jest strukturalny: przy nakładach badawczych całej gospodarki na poziomie 1,41 procent PKB zbrojeniówka nie znajdzie kadr i laboratoriów, z których mogłaby zbudować własne zaplecze technologiczne.

Kierunek według Razem

Większy udział badań i rozwoju w wydatkach obronnych Polski — postulat kierunkowy z deklaracji programowej (deklaracja 2025, pkt 3).
Właściwe wydatkowanie nakładów na obronność i rozwój polskiego przemysłu obronnego — ten sam punkt deklaracji wiąże pieniądze z rozwojem, nie samą konsumpcją sprzętu.
Ograniczanie zależności od części krytycznych przez budowę własnych kompetencji technologicznych (stanowisko ws. obronności, 2023).
Decyzje inwestycyjne w zbrojeniówce oparte na obiektywnych celach, bo badania wymagają ciągłości dłuższej niż kadencja (stanowisko 2023).

Źródła i dalsza lektura

Pobór? Razem mówi „nie” przymusowej służbie — i pokazuje inną drogę

Wed, 08 Jul 2026 09:00:00 +0200

Ostatni polscy poborowi zdjęli mundury pod koniec pierwszej dekady tego wieku, a wraz z pogorszeniem sytuacji bezpieczeństwa w Europie pytanie o powrót przymusowej służby wraca regularnie — w publicystyce, w sondażach, w wypowiedziach polityków. Sprzeciw Razem wobec poboru to jedno z najbardziej jednoznacznych zdań całego dokumentu o obronności z 2023 roku: przywróceniu zasadniczej służby wojskowej „Razem się sprzeciwia” (stanowisko Razem ws. obronności, 2023).

Zdanie pada w kontekście oceny planu „armii 300.000” — partia zauważa, że bez poboru realizacja tego celu jest wątpliwa, i mimo to przymusu nie akceptuje.

Czego dokładnie dotyczy sprzeciw

Precyzja ma tu znaczenie, bo ustawa o obronie Ojczyzny z 2022 roku (przez ELI) zna kilka form służby: obok zawodowej istnieje m.in. dobrowolna zasadnicza służba wojskowa, do której zgłaszają się ochotnicy. Sprzeciw wyrażony w stanowisku z 2023 roku dotyczy przywrócenia zasadniczej służby wojskowej — a więc modelu przymusowego, w którym państwo powołuje obywateli niezależnie od ich woli. O formach dobrowolnych stanowisko po prostu nie rozstrzyga — sprzeciw sformułowano wobec przymusu i tylko jego dotyczy.

Stanowisko sprzeciwu nie uzasadnia wprost; jego logikę można jednak zrekonstruować z całości dokumentu: armię osłabiają problemy systemowe — odejścia doświadczonych kadr, wyposażenie, warunki służby — i to one wymagają rozwiązania w pierwszej kolejności. Wtłoczenie w tę samą strukturę setek tysięcy przymusowych rekrutów niczego z tej listy nie skreśla, a instruktorów, sprzęt i pieniądze, których armii brakuje na szkolenie zawodowców, kazałoby dzielić na jeszcze więcej ludzi. Szerzej piszemy o tym w tekście o obietnicy 300 tysięcy.

Jak to robią Litwa i Szwecja

Kraje europejskie, które pobór przywróciły, sięgają zwykle po jego wersję selektywną — i skala tych systemów bywa w polskiej debacie zaskakująco przeceniana. Litwa wróciła do obowiązkowej służby w 2015 roku, w reakcji na zagrożenie ze strony Rosji; powołuje mężczyzn w wieku 18–23 lat, rocznie około 3,5–4 tysięcy osób, a na 2026 rok planuje około 5 tysięcy (PAP, grudzień 2025). Szwecja reaktywowała pobór w 2017 roku i obejmuje nim zarówno mężczyzn, jak i kobiety: w 2025 roku służbę odbyło około 8 tysięcy osób, a do 2028 roku liczba ta ma wzrosnąć do 12 tysięcy rocznie (PAP, 2025). W obu przypadkach powoływana jest więc niewielka część rocznika, wybierana według potrzeb armii.

Te przykłady pokazują, że współczesny pobór w Europie rzadko oznacza koszary dla wszystkich — trzeba jednak zaznaczyć, że dokumenty Razem żadnego wariantu selektywnego poboru nie proponują, a litewski i szwedzki system przywołujemy wyłącznie jako kontekst porównawczy.

Służba Obrony Cywilnej: wsparcie obronności bez munduru wojskowego

Odpowiedź Razem na pytanie „co z ludźmi, którzy chcą coś robić dla obronności, ale nie w wojsku” brzmi: Służba Obrony Cywilnej. Partia chce powołać na terenie całego kraju terytorialne, ochotnicze oddziały SOC — zakotwiczone w środowisku lokalnym, w czasie pokoju podległe wojewodom, zajmujące się planami kryzysowymi, kontrolą schronów, edukacją i ćwiczeniami (stanowisko Razem ws. obronności, 2023). Stanowisko opisuje wprost, komu ta ścieżka ma służyć: „służba w jednostkach SOC dawać będzie możliwość wsparcia wysiłku obronnego Polski osobom, które z różnych przyczyn nie mogą pełnić służby wojskowej lub są mniej atrakcyjnymi kandydatkami/kandydatami dla Sił Zbrojnych RP”.

W tym projekcie mieści się też pomysł na uporządkowanie rekrutacji po obu stronach: stanowisko uznaje za uzasadnione „koordynowanie rekrutacji kandydatów i kandydatek z Siłami Zbrojnymi RP w celu efektywnego zapewnienia obu służbom kapitału ludzkiego adekwatnego do ich potrzeb”. Zamiast konkurować o tych samych ludzi, wojsko i obrona cywilna miałyby kierować ochotników tam, gdzie ich predyspozycje przydadzą się najbardziej — z uwzględnieniem nie tylko zdrowia i wieku, ale i sytuacji rodzinnej. Nabór do rezerwy SOC ma się opierać na systemie kategorii wzorowanym na wojskowych kategoriach zdolności do służby. Cały projekt obrony cywilnej — od Inspektoratu po schrony — opisujemy w hubie Obrona cywilna i schrony, a jego miejsce w całym systemie odporności państwa — w hubie Odporność państwa.

Po odrzuceniu poboru w programie nie zostaje więc pusta przestrzeń: obywatelska gotowość do obrony kraju ma znaleźć ujście w ochotniczej, lokalnie zakotwiczonej służbie, którą da się dopasować do możliwości i sytuacji życiowej konkretnego człowieka.

Źródła i dalsza lektura

Kto wyprowadzi miasto? Plany ewakuacji w modelu obrony cywilnej Razem

Wed, 08 Jul 2026 00:00:00 +0000

We wrześniu 2024 roku woda w dorzeczu Odry przelała się przez południowo-zachodnią Polskę i w ciągu trzech tygodni zamieniła abstrakcyjne pojęcie „ewakuacji ludności" w logistykę liczoną w tysiącach ludzkich decyzji: kogo zabrać, dokąd, czym i w jakiej kolejności. Rządowy raport z tej powodzi odnotowuje 9 ofiar śmiertelnych, 238 045 osób poszkodowanych, około 4493 osoby ewakuowane i 10 522 zalane budynki mieszkalne (raport z powodzi we wrześniu 2024 r., powodz.gov.pl). Ta powódź dotknęła głównie południowo-zachodnie województwa i była żywiołem, którego nadejście dało się z wyprzedzeniem obserwować na wodowskazach — a mimo to wymagała improwizacji na każdym szczeblu. Pytanie, które z tego doświadczenia wynika dla polityki obronnej, brzmi: co by się stało, gdyby wyprowadzać trzeba było nie kilka tysięcy osób znad rzeki, lecz dzielnice dużego miasta, w warunkach zagrożenia militarnego i w tempie, którego nie wyznacza fala wezbraniowa.

Karygodne — czyli jak partia ocenia stan zastany

Stanowisko Razem ws. obronności z sierpnia 2023 roku poświęca ewakuacji osobny fragment i formułuje go w tonie, który w dokumentach programowych zdarza się rzadko:

Dlatego za karygodną uważamy sytuację, w której władze samorządowe nie dysponują planami ewakuacji lub obejmują nimi jedynie niewielkie grupy, a istnienie takich planów nie jest brane pod uwagę w procesie planowania przestrzennego oraz systemów transportu.— Stanowisko Razem ws. obronności (Rada Krajowa, 14 sierpnia 2023), partiarazem.pl

Kluczowe w tej ocenie jest drugie zdanie warunku. Plan ewakuacji, który powstaje w oderwaniu od planowania przestrzennego i transportu, opisuje operację niewykonalną: można wyznaczyć kierunki wyprowadzenia ludności, ale jeśli nowe osiedla powstają przy jednej drodze wylotowej, a układ torowy nie przewiduje ruchu w potrzebnej skali, kierunki pozostaną kreskami na mapie. Stanowisko wyciąga z tego wniosek legislacyjny: partia zamierza „zmienić obecne przepisy wymuszając na decydentach i inwestorach uwzględnienie możliwych zagrożeń i zapewnienie bezpieczeństwa życia i zdrowia ludności w przypadku ich wystąpienia" (stanowisko ws. obronności). Ewakuacja przestaje być wtedy dokumentem zarządzania kryzysowego, a staje się kryterium oceny inwestycji — drogowej, kolejowej, mieszkaniowej — zanim ta zostanie zatwierdzona. Stanowisko przypomina przy tym, że sprawna ewakuacja jest tym istotniejsza, im słabsza jest infrastruktura schronowa: tam, gdzie budowli ochronnych brakuje, wyprowadzenie ludzi z zagrożonego obszaru bywa jedyną dostępną formą ochrony.

Inspektor, który czyta plany, zanim będą potrzebne

Instytucjonalnym gwarantem tej zmiany ma być w modelu Razem pion Inspektoratu Obrony Cywilnej. Wojewódzki Inspektor Obrony Cywilnej opiniowałby „wszystkie plany działania i inwestycji samorządów w zakresie istotnym dla ochrony ludności cywilnej, w szczególności opieki zdrowotnej, ewakuacji, transportu, energetyki i budownictwa", sprawowałby bieżący nadzór nad wykonywaniem zadań obrony cywilnej przez samorządy i miałby prawo nakładać kary na instytucje, które wyznaczonych zadań nie wypełniają (stanowisko ws. obronności). Samą pracę planistyczną na poziomie lokalnym wykonywałyby oddziały Służby Obrony Cywilnej, do których pokojowych zadań stanowisko zalicza tworzenie lokalnych planów działania na wypadek sytuacji kryzysowych i regularne ćwiczenia — bo dopiero regularne ćwiczenia pokazują, czego w planie brakuje, zanim braki wyjdą na jaw podczas realnej ewakuacji.

Warto odnotować, jak tę materię urządził tymczasem ustawodawca. Obowiązująca od stycznia 2025 roku ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej przewiduje wojewódzkie plany ewakuacji ludności: opracowuje je i uzgadnia wojewoda, który określa obszary i kierunki ewakuacji, a wójtowie, burmistrzowie, prezydenci miast i starostowie sporządzają wkłady dla swoich terenów. Razem nie wypowiedziało się dotąd o tej ustawie, więc zestawienie obu konstrukcji pozostawiamy bez oceny; różnica architektury jest jednak widoczna gołym okiem — w modelu partii nad planami samorządów stoi wyspecjalizowany pion inspekcyjny z uprawnieniami władczymi (Inspektor w randze ministra i wojewódzcy inspektorzy), zaprojektowany tak, by w czasie wojny działać niezależnie od stanu władz centralnych i lokalnych; w ustawie zadanie spoczywa na organach administracji ogólnej.

Zdrowie jako drugi koniec trasy ewakuacyjnej

Ewakuacja nie kończy się w punkcie zbiórki. Wyprowadzeni z zagrożonego obszaru ludzie — wśród nich pacjenci szpitali, pensjonariusze domów opieki, osoby z niepełnosprawnościami — muszą zostać przez system gdzieś przyjęci, a to przenosi ciężar na ochronę zdrowia. Stanowisko Razem traktuje odporność systemu zdrowotnego jako integralną część tej samej układanki: przewiduje koordynację planowania zasobów medycznych z potrzebami ludności cywilnej, rezerwy strategiczne leków rozmieszczone równomiernie po województwach, a nawet umowy o leczeniu pacjentów w systemach innych państw europejskich (stanowisko ws. obronności). Polski system ochrony zdrowia bywa kruchy już na co dzień, zanim jeszcze ktokolwiek zarządzi ewakuację — o czym szerzej w serwisie Razem naprawi zdrowie.

Co proponuje Razem

Postulaty stanowiska tworzą łańcuch przyczynowy: przepisy mają wymusić, by zagrożenia i możliwość ewakuacji były uwzględniane już na etapie planowania przestrzennego i projektowania systemów transportu; plany ewakuacji mają obejmować realną ludność, nie „niewielkie grupy"; ich jakość ma kontrolować Wojewódzki Inspektor Obrony Cywilnej z prawem opiniowania inwestycji i karania instytucji uchylających się od zadań; a wykonanie w terenie ma należeć do ochotniczych oddziałów SOC, ćwiczących swoje procedury w czasie pokoju (stanowisko ws. obronności). Powódź z 2024 roku dostarczyła punktu odniesienia — kilka tysięcy ewakuowanych przy żywiole, którego nadejście dało się śledzić na wodowskazach — podczas gdy planowanie obronne musi zakładać skalę o rząd wielkości większą i scenariusze, w których takiego wyprzedzenia nie będzie. Szerszy kontekst tych postulatów znajduje się na stronie hubu obrona cywilna i schrony.

Źródła i dalsza lektura

Europa przepłaca za broń kupowaną w pojedynkę

Tue, 07 Jul 2026 09:00:00 +0200

Europejska obronność cierpi na rozdrobnienie: kilkanaście typów czołgów (factsheet KE „Defending Europe"), po kilka konkurujących programów w każdej kategorii sprzętu, osobne przetargi i magazyny części. Państwo negocjujące z producentem w pojedynkę płaci więcej i dostaje później. Razem już w stanowisku ws. obronności z 2023 roku zaproponowało wyjście z tej pułapki: „Polska powinna zabiegać o wprowadzenie regionalnego systemu wspólnych zakupów sprzętu wojskowego. Umożliwiłoby to znaczne obniżenie kosztów dalszych zakupów oraz standaryzację uzbrojenia". Deklaracja programowa z 2025 roku podnosi ten postulat na poziom kontynentu.

Sprawdzone u sąsiadów

Wspólne zamówienia obronne nie są teoretycznym konstruktem. Stanowisko Razem przywołuje dwa punkty odniesienia: projekty zrealizowane w krajach Beneluksu oraz kraje nordyckie, które w 2023 roku zgodziły się na połączenie swoich sił lotniczych. Nordycka decyzja dotyczy przy tym wspólnego działania lotnictwa — pokazuje, że współpraca głębsza niż wspólne zakupy jest w regionie osiągalna. Mechanizm korzyści jest prosty i dobrze znany z każdego innego rynku: większe zamówienie daje niższą cenę jednostkową i mocniejszą pozycję negocjacyjną, a jednolity sprzęt u sąsiadów oznacza wspólne magazyny amunicji, wymienne części i szkolenia, które można prowadzić razem.

Stanowisko z 2023 roku dodaje do tego element, który w debacie o zbrojeniach zwykle umyka. Wspólną współpracą zakupową „należy objąć także pozostałe cywilne służby i instytucje publiczne kluczowe dla systemu obronnego" — a więc również sprzęt dla ratownictwa, ochrony ludności czy służb odpowiadających za infrastrukturę krytyczną. Obronność w ujęciu Razem obejmuje całe zaplecze państwa, o czym szerzej na stronie działu odporność państwa.

SAFE: 150 miliardów na wspólne zamówienia

Unia Europejska przyjęła w maju 2025 roku instrument, który realizuje dokładnie tę logikę. Program SAFE (Security Action for Europe) to pula do 150 mld euro tanich, długoterminowych pożyczek dla państw członkowskich na inwestycje obronne — z regułą, że zamówienia mają być co do zasady wspólne, realizowane przez co najmniej dwa państwa, oraz z wymogiem, by nie więcej niż 35 procent wartości komponentów pochodziło spoza UE, EOG-EFTA i Ukrainy. Wspólne zamówienia i standaryzacja to postulaty ze stanowiska Razem z 2023 roku, które dwa lata później stały się unijnym rozporządzeniem; preferencyjne pożyczki i wymóg europejskiego komponentu SAFE dokłada od siebie — zbieżnie z zapisaną w deklaracji 2025 zasadą oparcia zakupów o polski i europejski przemysł.

Gdy w polskiej polityce wybuchł spór, czy korzystać z SAFE, czy szukać finansowania gdzie indziej, Adrian Zandberg odpowiedział na konferencji we Wrocławiu propozycją rozdzielenia strumieni: „Wykorzystajmy środki europejskie do tego, żeby sfinansować te konieczne inwestycje w zbrojenia". Europejskie pożyczki mają robić to, do czego je zaprojektowano, czyli finansować uzbrojenie kupowane wspólnie i w Europie; środki z NBP — w propozycji nazwanej «SAFE + Atom» — miałyby zaś przyspieszyć program jądrowy. „Polska dzisiaj potrzebuje olbrzymich inwestycji. I to nie tylko inwestycji w zbrojenia" — zastrzegał przy tym Zandberg, bo wyścig zbrojeń nie może wypchnąć z budżetu reszty państwa.

Standaryzacja jako polisa

Deklaracja programowa z 2025 roku wiąże wspólne zakupy ze standaryzacją wprost: „Zwiększymy standaryzację wykorzystywanego sprzętu poprzez stworzenie europejskiego systemu wspólnych zakupów" (deklaracja programowa 2025, rozdz. „Odporne społeczeństwo, bezpieczna Polska", pkt 6). Ten sam punkt każe przy zakupach uwzględniać logistykę oraz możliwości serwisu i remontu również w razie wojny — kryterium, które rozbieramy osobno w tekście o polonizacji uzbrojenia. Oba wątki się dopełniają: wspólne europejskie zamówienia obniżają cenę i ujednolicają sprzęt, a wymóg krajowego zaplecza serwisowego pilnuje, żeby integracja nie zamieniła się w nową zależność. Docelowo chodzi o Europę, która — jak ujmuje to deklaracja w punkcie o samodzielności obronnej — „mogła własnymi siłami zapewnić sobie bezpieczeństwo"; polityczny wymiar tej samodzielności opisuje serwis Razem dla Europy.

Postulaty Razem w skrócie

Regionalny system wspólnych zakupów sprzętu wojskowego z partnerami gotowymi pogłębić współpracę obok struktur UE i NATO (stanowisko ws. obronności, 2023).
Europejski system wspólnych zakupów i standaryzacja sprzętu (deklaracja programowa 2025, pkt 6).
Objęcie współpracą zakupową także cywilnych służb i instytucji publicznych kluczowych dla systemu obronnego (stanowisko 2023).
Wykorzystanie środków europejskich — w tym SAFE — na konieczne inwestycje w zbrojenia (konferencja Zandberga, 2026).

To, czy wspólnie kupowany sprzęt będzie także wspólnie rozwijany, zależy od nakładów na badania — o nich piszemy w tekście o badaniach i rozwoju w wydatkach obronnych.

Źródła i dalsza lektura

Zespół Audytorów: byli oficerowie mają patrzeć służbom na ręce

Tue, 07 Jul 2026 09:00:00 +0200

Demokratyczna kontrola nad służbami specjalnymi opiera się w Polsce na konstrukcji, która wygląda solidnie tylko na papierze.

Sejmowa Komisja do Spraw Służb Specjalnych obraduje za zamkniętymi drzwiami, a jej członkowie nie dysponują własnym aparatem analitycznym, wiedzę zaś o pracy operacyjnej agencji czerpią głównie z tego, co przedstawią im sami szefowie tych agencji. Poseł bez doświadczenia wywiadowczego, słuchający raz na jakiś czas sprawozdania oficera, który ten fach uprawia od dekad, nie ma realnych narzędzi, by ocenić, czy konkretna operacja była zasadna i legalna. Razem w stanowisku ws. obronności z 2023 roku proponuje uzupełnić tę konstrukcję o brakujące ogniwo: ludzi, którzy służby znają od środka, ale nie podlegają już ich przełożonym.

Kontrola z kompetencjami

Pomysł jest opisany w stanowisku precyzyjnie. Partia chce „wzmocnić nadzorczą rolę Sejmowej Komisji Służb Specjalnych poprzez utworzenie przy niej Zespołu Audytorów, składającego się z byłych oficerów poszczególnych agencji wywiadowczych i kontrwywiadowczych” (Partia Razem, stanowisko ws. obronności, 2023). Audytorzy — czytamy dalej — „będą mieli możliwość kontrolowania bieżących działań operacyjnych pod kątem ich zasadności oraz zgodności z obowiązującym prawem”, a zespół „będzie przedstawiał Komisji okresowe raporty z realizowanych kontroli, a w przypadku niejasności rekomendował Komisji podjęcie dalszych działań wyjaśniających”.

Trzy elementy tej konstrukcji zasługują na podkreślenie. Po pierwsze, kontrola dotyczy działań bieżących, a nie — jak w typowych sejmowych trybach — spraw zamkniętych, o których parlament dowiaduje się po latach, gdy ewentualne nadużycie zdążyło już okrzepnąć. Po drugie, kryteria kontroli są dwa i rozłączne: zasadność oraz legalność, co oznacza, że audytorzy mogą zakwestionować operację formalnie zgodną z prawem, ale operacyjnie bezcelową — a w duchu całego stanowiska o odpolitycznieniu służb także taką, za którą stoi motywacja polityczna. Po trzecie, zespół nie zastępuje Komisji, tylko ją dozbraja — końcowa decyzja o dalszych krokach pozostaje w rękach posłów, czyli w obiegu demokratycznej odpowiedzialności.

Deklaracja programowa z 2025 roku przenosi tę propozycję do zobowiązań wyborczych niemal słowo w słowo: partia zapowiada powołanie specjalnego zespołu przy sejmowej Komisji do Spraw Służb Specjalnych, „który będzie na bieżąco kontrolował zasadność działań operacyjnych i ich zgodność z prawem” (deklaracja programowa 2025, rozdz. 13, pkt 10).

Skąd wziąć kontrolerów, którym służby nie zamydlą oczu

Sedno pomysłu tkwi w składzie zespołu. Były oficer wywiadu wie, jak wygląda dokumentacja operacyjna, które pytania bolą i jakie wybiegi stosuje instytucja, gdy chce coś ukryć przed nadzorem — bo sam w takiej instytucji przepracował życie. Jednocześnie, jako emeryt lub rezerwista, nie zależy służbowo od ludzi, których pracę kontroluje. W polskich warunkach, gdzie służby bywały używane do rozgrywek partyjnych — o czym piszemy szerzej w tekście o odpolitycznieniu wywiadu — takie usytuowanie kontrolera jest warunkiem, by kontrola w ogóle mogła być czymś więcej niż rytuałem.

Jak podobny problem rozwiązano gdzie indziej

Dokumenty programowe Razem instytucji zagranicznych nie przywołują — poniższe zestawienie jest kontekstem redakcyjnym, pokazującym, że eksperci w służbie parlamentu to w Europie sprawdzona praktyka. Norweski Komitet EOS, powoływany przez parlament (Storting) i działający od 1996 roku, prowadzi zewnętrzny, niezależny nadzór nad wszystkimi tajnymi służbami kraju — wywiadem wojskowym, policyjną służbą bezpieczeństwa i organami bezpieczeństwa narodowego — poprzez regularne inspekcje w ich siedzibach, z akcentem na ochronę prywatności i praw jednostki (EOS Committee). Holenderska komisja CTIVD prowadzi z kolei pogłębione postępowania kontrolne wobec służb wywiadu i bezpieczeństwa oraz rozpatruje skargi obywateli na ich działania, publikując coroczne raporty (CTIVD). Oba ciała łączy to, czego brakuje polskiej komisji sejmowej: własny, fachowy aparat kontrolny z dostępem do materiałów operacyjnych.

Dlaczego to pilne

O tym, co dzieje się, gdy uprawnienia służb rosną szybciej niż nadzór nad nimi, przekonała się Polska po 2016 roku — ustawa antyterrorystyczna dała ABW szerokie kompetencje inwigilacyjne praktycznie bez niezależnej kontroli, a rachunek tej asymetrii wystawiamy w tekście o bilansie dekady z ustawą antyterrorystyczną. Nadzór nad służbami jest zresztą częścią szerszego pytania o kontrolę obywateli nad instytucjami państwa — od jawności finansów partii po rejestry umów — któremu poświęcony jest serwis Razem dla uczciwej polityki.

Co proponuje Razem

Zespół Audytorów przy sejmowej Komisji do Spraw Służb Specjalnych — złożony z byłych oficerów poszczególnych agencji wywiadowczych i kontrwywiadowczych (stanowisko ws. obronności, 2023).
Kontrola bieżących działań operacyjnych pod kątem ich zasadności oraz zgodności z obowiązującym prawem (stanowisko 2023; deklaracja programowa 2025, rozdz. 13, pkt 10).
Okresowe raporty dla Komisji i rekomendacje dalszych działań wyjaśniających w przypadku niejasności (stanowisko 2023).

Źródła i dalsza lektura

„Armia 300 tysięcy”: obietnica z 2022 roku i jej rachunek

Mon, 06 Jul 2026 09:00:00 +0200

Liczba 300 tysięcy weszła do polskiej debaty o wojsku wiosną 2022 roku, tuż po rosyjskiej inwazji na Ukrainę, jako polityczna obietnica rządu PiS. Minister obrony Mariusz Błaszczak ogłaszał wtedy, że rozpoczęta właśnie dobrowolna zasadnicza służba wojskowa „położy fundament pod 300-tysięczną armię” (PAP, maj 2022). Niecałe cztery lata później Siły Zbrojne RP liczą 217 tysięcy żołnierzy, a horyzont dojścia do celu przesunął się na koniec przyszłej dekady. Razem oceniło ten plan w stanowisku ws. obronności z 2023 roku — słowami dobranymi ostrożnie, ale jednoznacznie: problemem jest dla partii kolejność kroków — rozbudowa ma sens dopiero po naprawie warunków służby.

Skąd wzięła się ta liczba

Cel 300 tysięcy żołnierzy pojawił się w pakiecie z ustawą o obronie Ojczyzny z 11 marca 2022 roku (ustawa przez ELI), która przebudowała system służby i stworzyła jej nową, ochotniczą formę. W ogłoszeniach ministra Błaszczaka z 2022 roku dobrowolna służba miała być pomostem między armią zawodową a rezerwą i głównym źródłem nowych żołnierzy; w pierwszym naborze przewidziano 15 tysięcy miejsc (PAP, 2022). Sama liczba funkcjonowała od początku bardziej jako polityczny szyld niż harmonogram — kolejne wypowiedzi rządu przesuwały horyzont dojścia do celu.

Gdzie plan jest dzisiaj

Według danych Sztabu Generalnego WP na 1 stycznia 2026 roku w Siłach Zbrojnych RP służyło 217 075 żołnierzy, a retencja w służbie zawodowej wyniosła w 2025 roku 94,53% — najwięcej od 2000 roku (special-ops.pl za SG WP, 2026). Armia więc rośnie, ale wolniej, niż sugerowały zapowiedzi z 2022 roku. Obecne kierownictwo MON ostudziło kampanijną gorączkę wokół celu i rozpisało go na dekadę: wiceminister Stanisław Wziątek mówi o 300 tysiącach żołnierzy zawodowych do 2039 roku, a licząc z rezerwą — o armii 500-tysięcznej (Interia Biznes, 2026).

Z obietnicy „fundamentu” z 2022 roku został zatem cel odsunięty o kilkanaście lat — co samo w sobie sporo mówi o tym, ile realizmu było w pierwotnym kalendarzu.

Co dokładnie mówi Razem

Stanowisko ws. obronności z sierpnia 2023 roku odnosi się do tego planu wprost. Partia deklaruje, że rozumiejąc systemowe i bieżące problemy armii, „jesteśmy sceptycznie nastawieni do obecnych planów gwałtownego zwiększania ich liczebności”. I dodaje zdanie, które wyznacza granicę: „Możliwość realizacji postulatu «armii 300.000» jest też wątpliwa bez przywrócenia zasadniczej służby wojskowej, czemu Razem się sprzeciwia” (stanowisko Razem ws. obronności, 2023). Słowa «sceptycznie» i «wątpliwa» odnoszą się do wykonalności planu w zapowiadanym kształcie, a nie do samej idei silniejszej armii; stanowisko stawia rozbudowie warunek wstępny — „Rozbudowę Sił Zbrojnych RP powinno poprzedzić rozwiązanie obecnych problemów systemowych, które osłabiają potencjał naszej armii”.

Najpoważniejszym z tych problemów jest według partii utrata kapitału ludzkiego. Stanowisko opisuje kolejne fale odejść doświadczonych oficerów i podoficerów za rządów PiS, zniesienie kadencyjności i obsadzanie stanowisk dowódczych ludźmi bez wymaganego doświadczenia — praktyki, które obniżały poziom dowodzenia, morale i w efekcie zdolność bojową. Powiększanie armii, która nie umiałaby zatrzymać własnych specjalistów, przypominałoby dolewanie wody do dziurawego wiadra; dane za 2025 rok pokazują, że dziura się zmniejszyła — retencja jest rekordowa — ale kolejność z diagnozy z 2023 roku pozostaje: najpierw szczelne wiadro, potem większe. Dlatego główny wysiłek w kształtowaniu Sił Zbrojnych powinien — jak głosi stanowisko — «koncentrować się na zwiększeniu ich zdolności bojowej, a nie jedynie liczebności»: chodzi o modernizację techniczną, kwalifikacje personelu i warunki służby, o których piszemy szerzej w tekście o prawach szeregowych.

Jest jeszcze drugi warunek, ukryty w zacytowanym zdaniu o poborze. Skoro dojście do 300 tysięcy bez przymusowej służby wojskowej jest wątpliwe, a Razem przymusowej służbie się sprzeciwia, to uczciwa rozmowa o liczebności armii musi zawierać odpowiedź na pytanie, skąd wziąć ludzi. Dokumenty partii nie rozpisują ścieżki do tej liczby — stawiają na dobrowolność i poprawę warunków służby, a osobom spoza wojska proponują ochotniczą Służbę Obrony Cywilnej, co rozwijamy w tekście o poborze i obronie cywilnej.

Liczby wymagają kontroli

Do rachunku dochodzi jeszcze jedna pozycja: pieniądze. Dokumenty partii domagają się efektywności wydatków obronnych i każą dążyć do jawności «poprzez wymuszenie publikacji wyczerpujących uzasadnień» podejmowanych wydatków, w szczególności zakupów sprzętu — oraz wzmocnienia parlamentarnych Komisji Obrony Narodowej, bo bez demokratycznej kontroli problemy armii „pozostają ukryte i nierozwiązane” (stanowisko Razem ws. obronności, 2023). Wielkie liczby ogłaszane na konferencjach prasowych łatwo zastępują rozliczalność; o tym, jak jawność decyzji publicznych działa poza wojskiem, pisze siostrzany serwis Razem Uczciwa Polityka. Cały kontekst warunków służby porządkuje nasz hub Wojsko i służba.

Źródła i dalsza lektura

Rezerwy strategiczne: co dwie kontrole NIK mówią o systemie, który trzeba odbudować

Mon, 06 Jul 2026 09:00:00 +0200

„Polski system ochrony ludności jest w ruinie. Brakuje schronów czy kluczowych rezerw strategicznych” — tak zaczyna się rozdział o bezpieczeństwie w deklaracji programowej Razem z 2025 roku, a wśród zobowiązań pada zdanie krótkie jak inwentaryzacja po pożarze: „Odbudujemy rezerwy strategiczne”.

Słowo „odbudujemy” niesie tu konkretną diagnozę. Państwowy system zapasów na czas kryzysu istnieje na papierze od lat. W praktyce dwie kontrole Najwyższej Izby Kontroli, przeprowadzone w odstępie dekady, pokazały najpierw, że system działał latami bez rządowego programu, który miał go definiować, a potem — że agencja zarządzająca zapasami kupowała z pominięciem elementarnych reguł konkurencyjności.

Program, którego nigdy nie było

Ramy prawne wyglądają porządnie. Rezerwy strategiczne (od żywności i paliw po sprzęt medyczny) tworzy się według rządowego programu, a ich utrzymanie powierzono wyspecjalizowanej agencji; obecnie reguluje to ustawa z 17 grudnia 2020 r. o rezerwach strategicznych. Praktyka rozjechała się z przepisami szybko. Kontrola NIK opublikowana w lutym 2016 roku wykazała, że Rządowy Program Rezerw Strategicznych na lata 2013–2017 (dokument, który miał określać, co i w jakich ilościach państwo gromadzi) nigdy nie został przyjęty przez Radę Ministrów, bo ministrowie finansów i gospodarki nie doszli do porozumienia w sprawie pieniędzy. W tym samym raporcie Izba policzyła, że koszty utrzymania rezerw w latach 2013–2014 trzykrotnie przekroczyły przyznaną dotację, a ówczesna Agencja Rezerw Materiałowych łatała lukę przychodami ze sprzedaży paliw i kredytami (w 2014 roku pożyczyła 90 mln zł). Państwo utrzymywało więc zapasy, nie mając planu, który określałby ich strukturę, i finansowało je kredytem oraz sprzedażą paliw — czyli poza normalną ścieżką budżetową, którą przewidziały przepisy.

Agencja od zakupów na żółtych karteczkach

Dziewięć lat później NIK wróciła do tematu — i oceniła gospodarowanie rezerwami jeszcze surowiej. Kontrola obejmująca lata 2021–2024, opublikowana w kwietniu 2025 roku, wykazała, że Rządowa Agencja Rezerw Strategicznych wydała ponad 70 mln zł niegospodarnie i nierzetelnie. W szczegółach raportu: racje żywnościowe kupowane z marżą sięgającą 189 proc., 217,3 mln zł wydane na rękawice nitrylowe, wielomilionowe umowy zawierane z wykonawcami wskazywanymi przez przełożonych „ustnie lub na papierowych żółtych karteczkach”, bez zachowania konkurencyjności. Agencja nie wdrożyła procedur antykorupcyjnych i podpisywała kontrakty mimo negatywnych rekomendacji Centralnego Biura Antykorupcyjnego; Izba zapowiedziała analizę materiału pod kątem zawiadomień do prokuratury. Wszystko to działo się w instytucji, która w razie wojny, epidemii czy klęski żywiołowej ma być pierwszym zapleczem materiałowym państwa.

Wszystkie te ustalenia pochodzą z raportów NIK, nie z dokumentów programowych Razem — te nie zajmują się rozliczaniem poszczególnych transakcji, formułują za to zasadę zapisaną dla wydatków obronnych: jawne uzasadnienia wydatków i realna kontrola parlamentarnych komisji (stanowisko 2023), obok zapisanego w deklaracji zobowiązania, które brzmi: „właściwe wydatkowanie nakładów na obronność" (deklaracja 2025, pkt 3) — logika, która tym bardziej powinna objąć agencję rezerw.

Miejsce rezerw w architekturze odporności państwa

W stanowisku ws. obronności z 2023 roku Razem opisuje odporność państwa jako zdolność do utrzymania funkcjonowania instytucji, życia społecznego i gospodarczego w warunkach wojny — a składają się na nią „wiedza i umiejętności oraz procedury działania na wypadek wystąpienia konkretnych zagrożeń lub kryzysów, przewidziane na ten cel zasoby sprzętowe, materiałowe i ludzkie”. Rezerwy strategiczne są w tej układance zasobem materiałowym: bez nich procedury pozostają ćwiczeniem teoretycznym. Drugim elementem twardej odporności, zapisanym w tym samym punkcie deklaracji co odbudowa rezerw, jest „niezależny od sieci komórkowych awaryjny ogólnokrajowy system łączności radiowej na wypadek klęsk żywiołowych, dywersji czy konfliktu zbrojnego” (deklaracja 2025, pkt 7).

Logika rozproszonych, odpornych zasobów wraca zresztą w całym programie sieci: w energetyce analogiczną rolę pełnią rozproszone magazyny energii jako element odporności infrastruktury, a w ochronie zdrowia — rezerwy leków rozmieszczone po województwach, którym poświęcamy osobny tekst o rezerwach leków w Służbie Obrony Cywilnej.

Co proponuje Razem

Deklaracja programowa zamyka ten obszar w kilku twardych zobowiązaniach:

Odbudowa rezerw strategicznych — przywrócenie państwu realnych zapasów na czas kryzysu (deklaracja 2025, pkt 7).
Awaryjny ogólnokrajowy system łączności radiowej, niezależny od sieci komórkowych (deklaracja 2025, pkt 7).
Odporność jako rama planowania — zasoby sprzętowe, materiałowe i ludzkie przewidziane z góry na konkretne scenariusze, nie dokupywane w panice po wybuchu kryzysu (stanowisko 2023).

Reguły gromadzenia zapasów powinny przy tym wynikać z długofalowego planowania obronnego — o tym, dlaczego Razem chce zapisać je w doktrynie przyjętej przez Sejm, piszemy w tekście o doktrynie obronnej w randze ustawy.

Źródła i dalsza lektura

Przepisy były, schronów nie ma: czego wymagać od nowego budownictwa

Mon, 06 Jul 2026 00:00:00 +0000

Przepisy przewidujące wymogi obrony cywilnej w budownictwie przez lata formalnie istniały, a mimo to kraj dorobił się infrastruktury ochronnej dla niecałych 4% mieszkańców — od tej rozbieżności między literą a praktyką zaczyna się stanowisko Razem z sierpnia 2023 roku. Opisuje ono ten mechanizm bez znieczulenia: mimo zapisów ustaw „możliwe było uchwalanie planów zagospodarowania przestrzennego bez uwzględnienia problematyki obrony cywilnej oraz wydawanie zezwoleń na budowę bez określenia, czy budynek spełnia wymagania obrony cywilnej", a obowiązki utrzymania i rozbudowy infrastruktury „były nagminnie ignorowane przez wszystkie instytucje lokalne oraz centralne" (stanowisko ws. obronności). Norma, której nikt nie egzekwuje, działa jak norma nieistniejąca. Z tą różnicą, że pozwala wszystkim zainteresowanym twierdzić, że problem jest uregulowany.

Postulat: przepis, który się egzekwuje

Wniosek, jaki partia wyprowadza z tej diagnozy, jest legislacyjnie skromny: zamiast kolejnej deklaracji o wadze ochrony ludności stanowisko zapowiada przepisy skonstruowane tak, by ich ominięcie przestało być możliwe.

Dlatego zamierzamy ustanowić jednoznaczne przepisy, które ostatecznie wyegzekwują od odpowiedzialnych podmiotów publicznych i prywatnych przestrzegania standardów obrony cywilnej.— Stanowisko Razem ws. obronności (Rada Krajowa, 14 sierpnia 2023), partiarazem.pl

Egzekucja ma mieć także swojego strażnika: w modelu partii Wojewódzki Inspektor Obrony Cywilnej opiniuje wszystkie plany działania i inwestycji samorządów w zakresie istotnym dla ochrony ludności (wymieniając wprost budownictwo, obok zdrowia, ewakuacji, transportu i energetyki) oraz może nakładać kary na instytucje, które wyznaczonych zadań nie wypełniają (stanowisko ws. obronności). Deklaracja programowa z 2025 roku podtrzymuje kierunek jednym zdaniem: „Nowe budynki i infrastruktura będą musiały uwzględniać potrzeby ochrony ludności i odporności państwa" (Deklaracja programowa, rozdz. 13 pkt 2).

Co w międzyczasie zapisał ustawodawca

Stanowisko Razem powstawało w prawnej próżni — obrona cywilna była wówczas wykreślona z porządku prawnego przez ustawę o obronie Ojczyzny. Tę próżnię wypełniła ustawa z 5 grudnia 2024 r. o ochronie ludności i obronie cywilnej, obowiązująca od 1 stycznia 2025 roku, która wymogom budowlanym poświęca trzy przepisy warte odnotowania:

art. 93 — w budynkach użyteczności publicznej zapewnia się budowle ochronne, „jeżeli jest to uzasadnione potrzebą zapewnienia miejsc schronienia oraz możliwe ze względu na występujące w budynku rozwiązania techniczno-budowlane"; od obowiązku można odstąpić, gdy schronienie zapewnia inna budowla ochronna w pobliżu;
art. 94 — kondygnacje podziemne w budynkach użyteczności publicznej i budynkach mieszkalnych wielorodzinnych oraz garaże podziemne, jeśli nie przewidziano w nich budowli ochronnej, projektuje się tak, by dało się w nich zorganizować miejsca doraźnego schronienia;
art. 95 — podziemne budowle transportowe w miastach, w szczególności obiekty metra, podziemnego tramwaju i kolei podziemnej, projektuje się tak, by spełniały warunki techniczne budowli ochronnych.

Parametry techniczne doprecyzowało rozporządzenie MSWiA z 4 listopada 2025 r. w sprawie warunków technicznych dla budowli ochronnych, obowiązujące od 28 listopada 2025 roku (od wymiarów przedsionków i wyjść zapasowych po urządzenia filtrowentylacyjne). Konstrukcja ustawy opiera się więc na warunkowym obowiązku dla budynków publicznych, na przystosowaniu podziemnych kondygnacji mieszkaniówki do funkcji doraźnej oraz na pełnym rygorze ochronnym dla podziemnej infrastruktury transportowej.

Czy przepisy ustawy realizują postulat »jednoznacznych przepisów«, czy są od niego odległe — tego rozstrzygnąć się nie da, bo Razem nie zajęło dotąd stanowiska wobec nowej ustawy. Z samych tekstów wynika tyle: postulat partii kładzie nacisk na egzekwowalność i objęcie standardami także podmiotów prywatnych, ustawa zaś formułuje obowiązek dla budynków użyteczności publicznej z klauzulami warunkowymi, a wielorodzinnemu budownictwu mieszkaniowemu wyznacza standard doraźny, nie schronowy.

Co proponuje Razem

Na wymogi wobec nowego budownictwa nakłada się drugi tor: program inwestycji publicznych. Stanowisko z 2023 roku zapowiada (obok jednoznacznych przepisów) „program inwestycji w publiczną infrastrukturę obronną w dużych ośrodkach miejskich", adresowany tam, gdzie mieszka najwięcej ludzi, a wieloletnie zaniedbania w planowaniu i konserwacji są najtrudniejsze do odrobienia (stanowisko ws. obronności). Bieżącą kontrolę stanu infrastruktury ochronnej — i utrzymanie jej w należytym stanie w budynkach publicznych — partia powierza z kolei oddziałom Służby Obrony Cywilnej — bo przepis budowlany rozstrzyga, co powstanie, ale o tym, czy obiekt będzie zdatny do użycia po dwudziestu latach, decyduje instytucja, która regularnie do niego zagląda. Jak ten wątek łączy się z planami ewakuacji i łącznością awaryjną, pokazuje hub obrona cywilna i schrony.

Źródła i dalsza lektura

Polonizacja uzbrojenia: sprzęt, który da się naprawić w kraju, gdy przyjdzie wojna

Sun, 05 Jul 2026 09:00:00 +0200

Wydatki wojskowe Polski wzrosły w 2024 roku o 31 procent, do 38,0 mld dolarów, co odpowiada 4,2 procent PKB — tak wynika z danych SIPRI. Za tymi pieniędzmi stoją głównie kontrakty importowe: czołgi, wyrzutnie, śmigłowce kupowane z półki w Stanach Zjednoczonych i Korei Południowej. Razem zgadza się, że armia wymaga modernizacji; spór dotyczy sposobu, w jaki te zakupy są skonstruowane — tego, ile z każdego kontraktu zostaje w krajowym przemyśle, serwisie i kompetencjach. W stanowisku ws. obronności z 2023 roku partia zapisała diagnozę, która od tamtej pory tylko zyskała na aktualności: „masowe sprowadzanie sprzętu - przy braku pokrycia zapotrzebowania na części krytyczne i z ograniczoną produkcją na licencji - tylko zwiększyło już silną zależność Polski od niepewnych łańcuchów dostaw".

Zależność kupowana razem ze sprzętem

Zakup nowoczesnego czołgu czy wyrzutni otwiera wieloletnie zobowiązanie, które ciągnie się przez cały cykl życia sprzętu: amunicję, części zamienne, przeglądy i remonty główne. Każdy z tych elementów, jeśli pozostaje za granicą, jest osobną nitką zależności. Stanowisko Razem zwraca uwagę, że „polskie możliwości remontowe, tak kluczowe dla działania nowoczesnej armii, także pozostają na zbyt niskim poziomie". W czasie pokoju objawia się to kolejkami do zagranicznych serwisów i kosztami. W czasie wojny — gdy łańcuchy dostaw pękają, a sojusznicy w pierwszej kolejności zaopatrują własne armie — sprzęt bez krajowego zaplecza staje się sprzętem jednorazowym: uszkodzona maszyna, której nie ma gdzie naprawić, wypada z walki tak samo jak zniszczona.

Dlatego partia traktuje zaplecze na równi z samymi zakupami. „Polonizacja sprzętu i wyposażenia wojskowego kupowanego za granicą musi pozostawać istotnym czynnikiem budowania potencjału SZ" — głosi stanowisko. „Istotny czynnik" oznacza tu element rachunku, który przy każdej decyzji zakupowej musi ważyć, obok parametrów bojowych i terminów dostaw. Produkcję na licencji w kraju i przenoszenie kompetencji produkcyjnych do rodzimego przemysłu opisuje się w debacie zbiorczym terminem transferu technologii — stanowisko ws. obronności mówi konkretniej: o produkcji na licencji, częściach krytycznych i możliwościach remontowych.

Serwis i remont również w razie wojny

Deklaracja programowa z 2025 roku przekłada tę logikę na regułę zakupową. W rozdziale o bezpiecznej Polsce partia zapowiada, że zakupy kluczowego sprzętu oprze przede wszystkim o polski i europejski przemysł obronny, a „przy zakupach będziemy brać pod uwagę m.in. logistykę oraz możliwości serwisu i remontu również w razie wojny" (deklaracja programowa 2025, rozdz. „Odporne społeczeństwo, bezpieczna Polska", pkt 6). Cały ciężar tej reguły spoczywa na dopisku „również w razie wojny": kryteria przetargowe budowane pod czas pokoju — cena, termin, offset liczony w miejscach pracy — pomijają scenariusz, w którym sprzęt jest eksploatowany intensywnie, uszkodzenia są masowe, a dostęp do zagranicznego producenta może być fizycznie odcięty. Wpisanie zdolności wojennego serwisu do rachunku zakupowego oznacza, że część kontraktów ułoży się inaczej: mniej ekspresowych dostaw z półki, więcej linii produkcyjnych, magazynów części i kompetencji remontowych po polskiej stronie.

Skrajny przykład odwrotnej logiki — eksportowania zdolności, których armia potrzebuje u siebie — opisujemy w tekście o trotylu z Nitro-Chemu.

Zbrojeniówka państwowa, decyzje polityczne

Większość polskiego przemysłu obronnego należy do skarbu państwa, co powinno ułatwiać planowanie — a w praktyce wystawia spółki na kadrową karuzelę. Stanowisko Razem wskazuje, że kolejne rządy ograniczały rozwój przemysłu i spowalniały jego modernizację, dlatego „konieczne jest oparcie decyzji dotyczących inwestycji i obsady personalnej spółek skarbu państwa o obiektywnie wybrane cele - a nie o czynniki polityczne". Zbrojeniówka obsadzana według partyjnego klucza nie zbuduje kompetencji, które wymagają dekady ciągłości: certyfikacji, kadr inżynierskich, relacji licencyjnych. O tym, ile miejsc pracy i krajowej produkcji potrafią wygenerować te same kontrakty, pisze serwis Razem dla gospodarki; nas interesuje tu strona wojskowa rachunku — zdolność armii do napraw i uzupełnień, gdy dostawy z zagranicy staną.

Jak Razem ustawia rachunek zakupowy

Zakupy kluczowego sprzętu przede wszystkim w polskim i europejskim przemyśle obronnym (deklaracja programowa 2025, pkt 6).
Logistyka, serwis i remont — również w razie wojny — jako element każdej decyzji zakupowej (deklaracja 2025, pkt 6).
Polonizacja sprzętu kupowanego za granicą jako istotny czynnik budowania potencjału Sił Zbrojnych (stanowisko ws. obronności, 2023).
Więcej inwestycji w polski przemysł obronny i pokrycie zapotrzebowania na części krytyczne, zamiast nieplanowanych zakupów za granicą (stanowisko 2023).
Obsada i inwestycje spółek zbrojeniowych skarbu państwa według obiektywnych celów, nie politycznych (stanowisko 2023).

Wspólne europejskie zamówienia, które mogą ten rachunek dodatkowo poprawić, opisujemy w tekście o wspólnych zakupach uzbrojenia, a warunki samej służby — na stronie działu wojsko i służba.

Źródła i dalsza lektura

STRATCOM po polsku: jedna sieć zamiast rozproszonych zespołów

Sun, 05 Jul 2026 09:00:00 +0200

Wojna informacyjna przestała być metaforą publicystów i stała się kategorią, którą europejskie instytucje mierzą i raportują.

Trzeci raport Europejskiej Służby Działań Zewnętrznych o zagrożeniach FIMI — zagranicznej manipulacji informacją i ingerencji w przestrzeń informacyjną — opublikowany w marcu 2025 roku analizuje próbkę 505 incydentów, w które zaangażowanych było około 38 tysięcy kanałów, i pokazuje, że w ciągu roku celem takich operacji, prowadzonych głównie przez Rosję, a także Chiny, stało się ponad 80 krajów i przeszło 200 organizacji (EEAS, 3rd FIMI Threat Report, 2025). Polska, jako kraj frontowy NATO, należy do głównych celów tych operacji. Pytanie, które Razem postawiło w stanowisku ws. obronności z 2023 roku, brzmi: kto po polskiej stronie ma w tej wojnie zawodowo pracować — i dlaczego robi to dziś w kilku niepołączonych ze sobą miejscach naraz.

Rozproszenie jako diagnoza

Stanowisko ws. obronności, przyjęte 14 sierpnia 2023 roku, zaczyna od konstatacji, że dla osiągania celów strategicznych Polski konieczne jest efektywne komunikowanie się ze społeczeństwami państw sojuszniczych i wrogich, a wydatnie pokazała to wojna w Ukrainie (Partia Razem, stanowisko ws. obronności, 2023). Tyle że zespoły komunikacji strategicznej funkcjonujące w ramach Wojska Polskiego i wybranych instytucji — także natowskich — nie obsługują wyłącznie interesów Polski i, jak czytamy w stanowisku, „nie mogą prawidłowo spełniać swojej funkcji ze względu na znaczne rozproszenie i ograniczony zakres działań”.

Odpowiedzią partii jest „połączenie ich w rozbudowaną sieć zintegrowaną na poziomie centralnym”. Taka sieć, znów cytując dokument, pozwoli na „stały monitoring otoczenia informacyjnego oraz utrzymanie narzędzi polityki informacyjnej państwa w obszarze jego strategicznych interesów”. Chodzi więc o strukturę, która nie budzi się przy okazji kryzysu, tylko prowadzi ciągłą, zawodową obserwację tego, co w przestrzeni informacyjnej dzieje się wokół Polski — i która ma mandat oraz zasoby, by na wrogie operacje odpowiadać własnym przekazem.

Ze stanowiska do programu

Dwa lata później propozycja weszła do deklaracji programowej przyjętej na Kongresie w 2025 roku. Punkt 9 rozdziału „Odporne społeczeństwo, bezpieczna Polska” zapowiada budowę profesjonalnych struktur komunikacji strategicznej, „których celem będzie rzetelne informowanie społeczeństwa, zwalczanie dezinformacji i budowę zaufania społecznego” (deklaracja programowa 2025, rozdz. 13, pkt 9). Ta triada celów definiuje charakter narzędzia: w dokumentach Razem narzędziami STRATCOM są rzetelna informacja i monitoring — o blokowaniu treści nie ma tam mowy. Wobec prewencyjnej cenzury internetu partia protestowała zresztą już w 2016 roku, gdy ustawa antyterrorystyczna dawała Prokuratorowi Generalnemu i szefowi ABW prawo prewencyjnego cenzurowania treści w sieci (Partia Razem, stanowisko z 2016) — bilans tamtej ustawy rozliczamy w tekście o dekadzie z ustawą antyterrorystyczną.

Jak robią to sojusznicy

Wzorce instytucjonalne istnieją i działają od lat. NATO utrzymuje w Rydze akredytowane Centrum Eksperckie Komunikacji Strategicznej (NATO StratCom COE) — wielonarodową organizację wojskową prowadzącą badania i szkolenia z komunikacji strategicznej (NATO StratCom COE). W Unii Europejskiej na mocy marcowej decyzji Rady Europejskiej z 2015 roku powołano w unijnej służbie dyplomatycznej zespół East StratCom Task Force do przeciwdziałania rosyjskim kampaniom dezinformacyjnym — pracę rozpoczął jesienią tego samego roku; jego publiczna baza EUvsDisinfo skatalogowała do wiosny 2021 roku ponad 11 tysięcy przykładów prokremlowskiej dezinformacji (EEAS, pytania i odpowiedzi o East StratCom Task Force). W obu przypadkach rdzeniem pracy jest to samo, co proponuje Razem: monitoring, analiza i jawne prostowanie manipulacji, prowadzone przez stały, wyspecjalizowany zespół.

Czego STRATCOM nie załatwi

Zintegrowana sieć komunikacji strategicznej ma bronić państwa przed zagraniczną manipulacją informacją; nie rozstrzygnie natomiast problemów dezinformacji w krajowej polityce, od kampanijnych kłamstw po mikrotargeting reklamy politycznej, bo to domena regulacji wyborczych i jawności finansowania polityki, którą opisuje serwis Razem dla uczciwej polityki. Osobną sprawą jest też pytanie, kto kontroluje samych kontrolujących: struktury informacyjne państwa, jak każde służby, wymagają demokratycznego nadzoru, o którym piszemy w tekście o Zespole Audytorów. Odporność informacyjna jest wreszcie tylko jednym z filarów szerszej odporności państwa na zagrożenia hybrydowe — pozostałe filary opisujemy w hubie o odporności państwa.

Co proponuje Razem

Połączenie zespołów STRATCOM w zintegrowaną sieć na poziomie centralnym — koniec rozproszenia, które ogranicza zakres ich działań (stanowisko ws. obronności, 2023).
Stały monitoring otoczenia informacyjnego i utrzymanie narzędzi polityki informacyjnej państwa w obszarze jego strategicznych interesów (stanowisko 2023).
Rzetelne informowanie społeczeństwa, zwalczanie dezinformacji i budowa zaufania społecznego jako cel profesjonalnych struktur komunikacji strategicznej (deklaracja programowa 2025, rozdz. 13, pkt 9).

Źródła i dalsza lektura

Doktryna obronna w randze ustawy: po co przenosić strategię z gabinetu do Sejmu

Sat, 04 Jul 2026 09:00:00 +0200

Obowiązująca Strategia Bezpieczeństwa Narodowego weszła w życie 12 maja 2020 roku jednym podpisem: prezydent Andrzej Duda zatwierdził ją postanowieniem, a dokument z 2014 roku został nią zastąpiony (komunikat MSWiA).

Razem uważa, że fundament polityki obronnej nie powinien wisieć na akcie, który następna władza może równie szybko podmienić. Stąd postulat ustanowienia Doktryny Obronnej Polski w randze ustawy — przyjętej „w drodze demokratycznej debaty sejmowej” i określającej, jakich sił i środków państwo planuje użyć wobec zagrożeń o charakterze konwencjonalnym, hybrydowym, cyfrowym oraz dezinformacyjnym (stanowisko Razem ws. obronności, 2023).

Strategia do wymiany przy każdej zmianie władzy

Formalna kruchość obecnego modelu jest dobrze widoczna w metryce samego dokumentu. Strategię z 2020 roku zatwierdzono postanowieniem prezydenta wydanym na wniosek premiera — czyli aktem, którego przygotowanie i podpisanie odbywa się w całości wewnątrz władzy wykonawczej. Rejestr aktów prawnych odnotowuje przy tym, że podstawa prawna tego postanowienia została uchylona w kwietniu 2022 roku wraz z reformą przepisów o obronności: w rejestrze samo postanowienie ma dziś status „nieobowiązujące – uchylona podstawa prawna”, a mimo to państwo wciąż posługuje się strategią z 2020 roku — i nikt nie musiał tego stanu ani zauważyć, ani naprawić, bo żadna procedura parlamentarna go nie dotyka.

Stanowisko z 2023 roku ocenia to ostro: kolejne rządy „zastrzegały sobie prawo do gwałtownych i daleko idących zmian – w naszej opinii częściej podyktowanych chęcią zaznaczenia swojej odmienności od poprzedników, niż rzeczywistym interesem i potrzebami obronnymi kraju”. Reformy i plany modernizacji były ogłaszane i unieważniane przez następujących po sobie ministrów, a każda ekipa zaczynała planowanie od nowa. W dziedzinie, w której inwestycje i szkolenie liczy się w dekadach, taki rytm pracy oznacza, że państwo permanentnie znajduje się na etapie wstępnym.

Ustawa, czyli spór rozstrzygany przed głosowaniem

Przeniesienie doktryny do ustawy zmienia mechanikę jej powstawania i trwania. Ustawę poprzedza jawna debata parlamentarna, w której każda siła polityczna musi ujawnić swoje stanowisko i zagłosować; zmiana wymaga przejścia tej samej drogi jeszcze raz, z nową większością i nowym uzasadnieniem. Razem chce w ten sposób „określić jasno, jak Polska rozumie swoje interesy strategiczne, co określa jako zagrożenie i jak zamierza na nie odpowiadać” — a samo ustanowienie doktryny w randze ustawy ma tworzyć „pole do porozumienia ponad podziałami politycznymi” i ustabilizować politykę obronną (stanowisko, 2023).

Za tym wyborem stoi jeszcze jedno założenie stanowiska: w sytuacji kryzysowej „należy działać, a nie zagłębiać się w polityczne spory o tym, jakie kroki będą najodpowiedniejsze”. Spór o kierunki polityki obronnej jest w demokracji nieunikniony i potrzebny — chodzi o to, by odbył się zawczasu, w Sejmie, a nie w pierwszych godzinach kryzysu, gdy elementem wielu współczesnych zagrożeń będą (jak zauważa stanowisko) intensywne działania dezinformacyjne pogłębiające podziały. O tym, jak państwo ma bronić się przed wojną informacyjną, piszemy szerzej w dziale Służby i dezinformacja.

Ostrzeżenie adresowane na zewnątrz

Doktryna uchwalona przez parlament ma też funkcję sygnalną, skierowaną poza granice kraju. Stanowisko przewiduje, że doktryna „będzie stanowiła jasny komunikat dla państw wrogich – ostrzegający o konkretnych konsekwencjach, z jakimi muszą się liczyć w przypadku działań zagrażających Polsce i jej kluczowym interesom”. Odstraszanie działa wtedy, gdy przeciwnik wie, że deklarowana odpowiedź przetrwa wybory. Zobowiązanie zapisane w ustawie, za którym stoi głosowanie parlamentu, waży więcej niż dokument, który można wycofać postanowieniem. Dlatego doktryna ma z góry określać reakcję na pełne spektrum zagrożeń: konwencjonalnych, hybrydowych, cyfrowych i dezinformacyjnych — dokładnie w tym katalogu, który deklaracja programowa z 2025 roku przenosi do zobowiązań wyborczych.

Co proponuje Razem

Wprowadzimy ustawę o Polskiej Doktrynie Obronnej, która długofalowo określi, jakie siły i środki powinny zostać wykorzystane wobec zagrożeń o charakterze konwencjonalnym, hybrydowym, cyfrowym oraz dezinformacyjnym.— Partia Razem, deklaracja programowa 2025 — „Odporne społeczeństwo, bezpieczna Polska” (pkt 1), partiarazem.pl

Doktryna Obronna Polski w randze ustawy — przyjęta w drodze demokratycznej debaty sejmowej, jako pole porozumienia ponad podziałami (stanowisko 2023).
Odpowiedź na cztery typy zagrożeń — konwencjonalne, hybrydowe, cyfrowe i dezinformacyjne, określona długofalowo (deklaracja 2025, pkt 1).
Stabilizacja polityki obronnej — koniec cyklu, w którym każdy rząd unieważnia plany poprzedników (stanowisko 2023).
Jasny komunikat dla państw wrogich o konkretnych konsekwencjach działań zagrażających Polsce (stanowisko 2023).

Doktryna wyznacza ramy. Odporność państwa wymaga jednak także zasobów, które w kryzysie da się realnie uruchomić. O tym, w jakim stanie są dziś polskie zapasy na czarną godzinę, piszemy w tekście o odbudowie rezerw strategicznych.

Źródła i dalsza lektura

Formacja, której Polska nigdy nie miała: Służba Obrony Cywilnej

Sat, 04 Jul 2026 00:00:00 +0000

Polska obrona cywilna przez trzydzieści lat była zadaniem bez gospodarza: obowiązki rozpisywano na wojewodów, gminy i straż pożarną, ale żadna z tych instytucji nie istniała po to, żeby chronić ludność cywilną w czasie wojny, więc każda traktowała ten obszar jako dodatek do własnej misji. Finał tej dryfującej konstrukcji był urzędowo bezceremonialny — ustawa o obronie Ojczyzny z marca 2022 roku, uchylając starą ustawę o powszechnym obowiązku obrony, wykreśliła obronę cywilną z polskiego porządku prawnego w ogóle. Razem w stanowisku z sierpnia 2023 roku wyciągnęło z tej historii wniosek ustrojowy: skoro doczepianie ochrony ludności do cudzych struktur skończyło się jej zapaścią, potrzebna jest formacja, która nie będzie robiła niczego innego (stanowisko ws. obronności).

Dedykowana, bo doczepiana zawiodła

Sercem propozycji jest zerwanie z praktyką, którą partia ocenia wprost: „dotychczasowa praktyka powierzania tej roli jednostkom Państwowej Straży Pożarnej była błędem". W zamian stanowisko przewiduje terytorialne oddziały Służby Obrony Cywilnej na terenie całego kraju — formację opartą na służbie ochotniczej, silnie zakotwiczoną w środowisku lokalnym, z systemem zarządzania zintegrowanym z samorządami wszystkich szczebli i podległą w czasie pokoju wojewodom (stanowisko ws. obronności). Za tą oceną nie stoi niechęć do strażaków, których kompetencji ratowniczych nikt nie kwestionuje; stanowisko wychodzi z założenia, że ochrona ludności w czasie wojny wymaga koordynowania wszystkich instytucji istotnych dla życia i zdrowia cywilów — od ewakuacji przez zaopatrzenie po opiekę nad osobami zależnymi — a takiej koordynacji nie udźwignie organizacja, której podstawowym zadaniem jest co innego.

W czasie pokoju oddziały SOC miałyby tworzyć lokalne plany działania na wypadek sytuacji kryzysowych, utrzymywać przekazane im zasoby materiałowe, kontrolować stan infrastruktury ochronnej — w tym schronów, których stan dziś odkrywają dopiero kontrole NIK — oraz edukować mieszkańców, ćwiczyć i uczestniczyć w działaniach ratowniczych. To codzienna, niespektakularna praca, od której zależy, czy lokalne plany kryzysowe będą w dniu kryzysu czymś więcej niż dokumentem aktualizowanym raz na dekadę.

Rezerwa SOC i kategorie zdolności

Na czas wojny formacja osiąga pełną zdolność dzięki Rezerwie SOC: przeszkolonym osobom, które zadeklarowały gotowość do służby w razie konfliktu. Nabór ma się odbywać w oparciu o system kategorii SOC — wzorowany na kategoriach zdolności do czynnej służby wojskowej, ale szerszy, bo uwzględniający „nie tylko płeć, wiek i stan zdrowia, ale także sytuację rodzinną kandydatów i kandydatek" (stanowisko ws. obronności). Za tym kryterium stoi trzeźwa kalkulacja: funkcjonariusz obrony cywilnej, który w godzinie „W" ma pod opieką małe dzieci albo niesamodzielnych rodziców, staje przed konfliktem obowiązków, którego żaden rozkaz nie rozstrzygnie — lepiej uwzględnić to na etapie rekrutacji niż odkryć w dniu mobilizacji. Stanowisko podkreśla zarazem, że służba w SOC otworzy drogę do wsparcia wysiłku obronnego osobom, których armia nie przyjmie albo przyjmie niechętnie, a rekrutację obu służb należy koordynować z Siłami Zbrojnymi.

Najdalej idący element modelu dotyczy jednak dowodzenia. W czasie pokoju oddziały SOC podlegają wojewodom, ale z chwilą wprowadzenia stanu wojennego kontrola nad strukturami obrony cywilnej przechodzi do krajowego Inspektora Obrony Cywilnej, a bezpośrednie dowodzenie oddziałami zostaje wojewodom odebrane i przekazane Wojewódzkim Inspektorom Obrony Cywilnej. Uzasadnienie jest wojskowo konkretne: paraliż władzy publicznej to jeden z podstawowych celów operacyjnych przeciwnika, więc struktura musi umieć działać „niezależnie od stanu władz centralnych lub lokalnych, a także w sytuacji okupacji i całkowitego odcięcia od krajowej administracji" (stanowisko ws. obronności).

SOC na tle formacji, które już istnieją

Poniższa tabela zestawia postulowaną SOC z dwiema formacjami, które już istnieją: kolumna SOC opisuje postulat Razem, kolumny WOT i PSP — stan prawny wynikający z obowiązujących ustaw.

	Służba Obrony Cywilnej (postulat Razem)	Wojska Obrony Terytorialnej	Państwowa Straż Pożarna
Charakter	ochotnicza formacja obrony cywilnej (stanowisko 2023)	rodzaj Sił Zbrojnych RP (ustawa o obronie Ojczyzny, art. 15)	zawodowa, umundurowana formacja ratownicza (ustawa o PSP)
Kto służy	ochotnicy; na wojnę Rezerwa SOC według kategorii zdolności uwzględniających też sytuację rodzinną	żołnierze OT pełniący terytorialną służbę wojskową rotacyjnie albo dyspozycyjnie (art. 171)	funkcjonariusze zawodowi
Podległość w pokoju	wojewodowie	Dowódca WOT w strukturze Sił Zbrojnych (art. 15)	komendant główny PSP, nadzór ministra spraw wewnętrznych (ustawa o PSP)
W czasie wojny	dowodzenie przechodzi z wojewodów do WIOC; zdolność działania także pod okupacją	część Sił Zbrojnych RP	formacja ratownicza działająca według swojej ustawy
Główne zadania	plany kryzysowe, kontrola schronów, edukacja, ratownictwo, koordynacja instytucji ochrony ludności	zadania wojskowe w ramach Sił Zbrojnych	walka z pożarami, klęskami żywiołowymi i innymi miejscowymi zagrożeniami (ustawa o PSP)

Zestawienie pokazuje, że w obecnym krajobrazie instytucjonalnym miejsce, które SOC miałaby zająć, jest po prostu puste: WOT to wojsko, PSP to ratownictwo, a cywilnej formacji zbudowanej wokół ochrony ludności w czasie wojny — z własną rezerwą, własnym pionem dowodzenia i własnymi zadaniami pokojowymi — polski system nie zna. Obowiązująca od stycznia 2025 roku ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej rolę organów ochrony ludności powierza wójtom, starostom, wojewodom i ministrowi spraw wewnętrznych; wobec tej ustawy Razem dotąd się nie wypowiedziało, a jego model SOC pozostaje aktualnym stanowiskiem partii.

Co proponuje Razem

Na propozycję składają się trzy powiązane elementy: dedykowana ochotnicza formacja terytorialna zamiast zadań doczepianych straży pożarnej; Rezerwa SOC rekrutowana według kategorii zdolności, otwarta dla tych, których wojsko nie weźmie; oraz pion Inspektoratu Obrony Cywilnej z wojewódzkimi inspektorami, który w czasie wojny przejmuje dowodzenie, żeby formacja przetrwała nawet paraliż administracji. Finansowanie nowych struktur ma być gwarantowane i „proporcjonalne do finansowania SZ RP" (stanowisko ws. obronności). Do zadań SOC stanowisko przypisuje też awaryjny system łączności radiowej, a rolę wojewódzkich inspektorów w planowaniu ewakuacji rozwijamy w tekście o planach ewakuacji miast. Pozostałe wątki — schrony, ewakuację, łączność — łączy strona hubu obrona cywilna i schrony.

Źródła i dalsza lektura

Polski trotyl, cudze bomby: co sprawa Nitro-Chemu mówi o naszej obronności

Fri, 03 Jul 2026 09:00:00 +0200

W listopadzie 2025 roku grupa organizacji śledczych opublikowała raport, który wskazuje na możliwość wykorzystania polskiego trotylu do ataków na ludność cywilną w Strefie Gazy (relacja Polsat News) (OKO.press). Materiał wybuchowy z bydgoskich Zakładów Chemicznych Nitro-Chem, eksportowany do Stanów Zjednoczonych i montowany tam w bombach lotniczych, mógł (według autorów raportu) trafiać do izraelskich operacji, w których ginęli cywile. Posłowie Razem Maciej Konieczny i Marta Stożek zorganizowali w tej sprawie konferencję pod Ministerstwem Obrony Narodowej i zapowiedzieli działania prawne. Na sprawę składają się dwa odrębne pytania: o możliwy udział polskiego produktu w zbrodniach na cywilach oraz o to, dlaczego państwo z niedomagającą produkcją amunicji przez blisko dekadę wysyłało za granicę surowiec, którego samo potrzebuje.

Co ustalili śledczy i gdzie kończy się pewność

Raport opisuje łańcuch: trotyl produkowany w Bydgoszczy, kontrakty eksportowe z amerykańskimi odbiorcami, bomby swobodnie spadające, wreszcie Strefa Gazy. Autorzy wskazują na możliwość takiego przebiegu zdarzeń — a to sformułowanie należy traktować poważnie w obie strony: ustalenia są na tyle mocne, że wymagają wyjaśnienia przez państwo, i zarazem na tyle otwarte, że ostateczną kwalifikację może przynieść dopiero postępowanie prowadzone przez uprawnione organy. Ocena polityczna Razem jest natomiast jednoznaczna. Maciej Konieczny mówił na konferencji:

Raport wskazuje, że trotyl produkowany w bydgoskim Nitrochemie, eksportowany do Stanów Zjednoczonych, w formie bomb swobodnie spadających, był potem używany w Gazie, podczas tej zbrodni ludobójstwa, z którą mieliśmy do czynienia ze strony państwa Izrael. Ten raport budzi wiele istotnych pytań. Także z perspektywy polskiego współudziału w izraelskich zbrodniach w strefie gazy.— Maciej Konieczny, poseł Razem, konferencja pod MON (19 listopada 2025), media.partiarazem.pl

Słowo „ludobójstwo" pada tu jako ocena posła Razem — kwalifikacja prawna działań Izraela w Gazie pozostaje przedmiotem postępowań międzynarodowych, o których szerzej pisze serwis Razem dla Europy.

Dla polskiej debaty istotne jest co innego: jeżeli produkt polskiej spółki skarbu państwa mógł uczestniczyć w atakach na cywilów, obowiązkiem państwa jest wyjaśnić to własnym postępowaniem — tym bardziej że do tej pory wyręczały je w tym zagraniczne organizacje śledcze.

Surowiec, którego brakuje wszystkim

Drugi wymiar sprawy dotyczy zdolności obronnych. Trotyl jest materiałem wybuchowym wypełniającym między innymi pociski artyleryjskie kalibru 155 mm — amunicję, której Europa od 2022 roku dramatycznie potrzebuje i dla Ukrainy, i dla własnych magazynów. Komisja Europejska, uruchamiając program ASAP (Act in Support of Ammunition Production), zidentyfikowała materiały wybuchowe i prochy jako wąskie gardła europejskiej produkcji amunicji i skierowała na ich odblokowanie odpowiednio 124 i 248 mln euro. Polska ma w tym wąskim gardle rzadki atut (działającą, dużą produkcję trotylu) i przez lata sprzedawała go na eksport. Konieczny podsumował: „jest ogromnym błędem w naszej ocenie i zagrożeniem dla polskiego bezpieczeństwa, że te wyjątkowe zdolności produkcyjne jakie mamy, ta produkcja trotylu w bydgoskim Nitro-Chemie jest wykorzystywana nie na polskie potrzeby, ale jest eksportowana".

Odpowiedzialność za ten stan rozkłada się na obie strony sporu politycznego. Pierwszy duży kontrakt eksportowy Nitro-Chem podpisał w 2016 roku — „wtedy rządziło Prawo i Sprawiedliwość. Za tą decyzję odpowiedzialni są panowie Błaszczak i Macierewicz", mówił Konieczny. Ale pytania kieruje także do obecnych władz: ostatni kontrakt spółka podpisała w 2025 roku, „czyli w sytuacji, w której pełnoskalowa wojna w Ukrainie trwała już lata i w sytuacji, w której wiedzieliśmy o tym, co dzieje się w Gazie". Jak mówił poseł, ten sam trotyl mógł przez te lata zasilać produkcję pocisków artyleryjskich, których Polska i Europa potrzebują.

Prokuratura — jeżeli będą podstawy

Razem nie przesądza niczego na konferencji prasowej — partia współpracuje z prawnikami, którzy analizują okoliczności zawarcia kontraktów, i dopiero od wyniku tej analizy uzależnia dalsze kroki. Konieczny zapowiedział: „Będziemy chcieli zbadać możliwość popełnienia przestępstwa, narażenia naszych zdolności obronnych przez władze odpowiedzialne za podpisanie tego kontraktu z 2016 roku. Jeżeli będą ku temu podstawy, a wierzymy, że będą, złożymy w tej sprawie zawiadomienie do prokuratury". Warunkowy tryb tej zapowiedzi dobrze o niej świadczy: zawiadomienie do prokuratury ma ciężar dopiero wtedy, gdy poprzedza je rzetelna analiza prawna okoliczności kontraktów — i taką analizę partia właśnie prowadzi.

Sprawa Nitro-Chemu ilustruje przy okazji szerszy problem, który Razem opisało już w stanowisku ws. obronności z 2023 roku: polski przemysł obronny ma spore możliwości, ale kolejne rządy nigdy nie wykorzystywały go w pełni, a decyzje o eksporcie i inwestycjach zapadały bez przejrzystego rachunku polskich potrzeb. O tym, jak wygląda ten rachunek przy zakupach sprzętu, piszemy w tekście o polonizacji uzbrojenia i serwisie w kraju, a o tym, dlaczego kontrakty MON wymagają publicznych uzasadnień — w tekście o jawności wydatków obronnych.

Czego domaga się Razem

Wyjaśnienia okoliczności kontraktów eksportowych Nitro-Chemu — od pierwszego z 2016 roku po ostatni z 2025 roku, z odpowiedzialnością polityczną obu ekip rządzących (konferencja Razem, 2025).
Zbadania możliwości popełnienia przestępstwa narażenia zdolności obronnych — i zawiadomienia prokuratury, jeżeli analiza prawna da ku temu podstawy.
Priorytetu polskich potrzeb amunicyjnych w decyzjach spółek zbrojeniowych skarbu państwa, zgodnie z linią stanowiska ws. obronności: więcej inwestycji w polski przemysł obronny i decyzje oparte na obiektywnych celach, nie politycznych (stanowisko Razem, 2023).

Źródła i dalsza lektura

Milion czterysta tysięcy miejsc na 38 milionów ludzi: co naprawdę wiadomo o polskich schronach

Thu, 02 Jul 2026 00:00:00 +0000

W polskich schronach i ukryciach jest miejsce dla 1 428 369 osób. Tę liczbę — odpowiadającą niecałym 4% mieszkańców kraju — podała Najwyższa Izba Kontroli w opublikowanej w marcu 2024 roku informacji o wynikach kontroli budowli ochronnych, opartej między innymi na ogólnopolskiej inwentaryzacji przeprowadzonej przez Państwową Straż Pożarną (NIK, „W schronie się nie schronisz"). Dwa lata po pełnoskalowej inwazji Rosji na Ukrainę, w kraju graniczącym ze strefą wojny, dla dziewięćdziesięciu sześciu na stu mieszkańców nie starczyłoby miejsca w żadnej budowli ochronnej — a i ta pojemność często oznaczała obiekt, do którego nikt nie zaglądał od dekad.

Skąd się wzięły te liczby

Na przełomie 2022 i 2023 roku, po miesiącach wojennych pytań o polskie schrony, strażacy przeszli kraj wzdłuż i wszerz: inwentaryzacja PSP objęła około 235 tysięcy obiektów budowlanych, z których jednak tylko 10 622 zakwalifikowano jako budowle ochronne — 1903 schrony i 8719 ukryć (NIK). Cała reszta, ponad 224 tysiące pozycji, to „miejsca doraźnego schronienia": piwnice, garaże podziemne, przejścia pod ulicami — przestrzenie, które mogą osłonić przed odłamkami, ale nie mają ani hermetyczności, ani filtrowentylacji, ani zapasów wody. Dopiero po doliczeniu tych piwnic i garaży pojawia się uspokajająca suma „miejsc" dla 49 milionów ludzi, którą można było wtedy usłyszeć w komunikatach — sumują się w niej jednak obiekty o zupełnie różnej wartości ochronnej, od schronu z prawdziwego zdarzenia po zwykłą kondygnację podziemną bloku.

Od tego rozróżnienia zależy praktyczny sens każdej statystyki: schron w rozumieniu przyjętym po inwentaryzacji to budowla zamknięta i hermetyczna, z urządzeniami filtrowentylacyjnymi; ukrycie chroni słabiej, bo hermetyczne nie jest; miejsce doraźnego schronienia nie musi spełniać żadnych warunków technicznych poza tym, że istnieje. Obecna ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej przejęła ten trójpodział, więc każda przyszła statystyka „miejsc schronienia" będzie wymagała tego samego pytania: ile w niej schronów, a ile piwnic.

Papierowa pojemność, realny stan

Kontrolerzy NIK nie poprzestali na rejestrach — obejrzeli 44 budowle ochronne: 39 w dwudziestu gminach i 5 zarządzanych przez wojewodów, łącznie 25 schronów i 19 ukryć. W bardzo dobrym stanie technicznym zastali 3 schrony i 2 ukrycia; stan 17 schronów, czyli 68% obejrzanych, oceniono jako niezadowalający (NIK). Sześć z 32 skontrolowanych gmin nie zapewniło mieszkańcom żadnego miejsca schronienia. Nawet ta skromna czteroprocentowa pojemność jest więc w znacznej części pojemnością papierową: obiekt figuruje w ewidencji, ale zawilgocone ściany, niedziałająca wentylacja czy zastawione wejście czynią z niego schron wyłącznie w sensie księgowym. NIK odnotowała przy tym postęp czysto ewidencyjny — jeszcze w 2022 roku miejsca w budowlach ochronnych wykazywano dla zaledwie 2% mieszkańców, więc skok do 4% wynikał głównie z policzenia tego, co istniało, a nie z wybudowania czegokolwiek nowego.

Ilustracja z północy

Skalę polskiego zaniedbania dobrze pokazuje zestawienie z krajem, który budowy schronów nigdy nie przerwał. Finlandia utrzymuje około 50 500 budowli ochronnych z miejscami dla 4,8 miliona ludzi, a fiński przepis nakłada obowiązek budowy schronu na każdego inwestora wznoszącego budynek o powierzchni co najmniej 1200 metrów kwadratowych (fińskie Ministerstwo Spraw Wewnętrznych). Stanowisko Razem tego wzorca do Polski jednak nie przenosi — nie zakłada ani schronu dla każdego mieszkańca, ani fińskiego progu metrażowego, bo wychodzi z innego punktu: z rachunku wieloletnich zaniedbań, które trzeba najpierw zinwentaryzować i odrabiać etapami, zaczynając od największych miast.

Co proponuje Razem

Stanowisko Rady Krajowej z sierpnia 2023 roku — przyjęte jeszcze w okresie, gdy obrona cywilna była wykreślona z polskiego prawa ustawą o obronie Ojczyzny — nazywa budownictwo ochronne obszarem, który „został szczególnie zaniedbany w ostatnich dekadach" i wyprowadza z tej diagnozy dwa konkretne zobowiązania (stanowisko ws. obronności):

Dlatego zamierzamy ustanowić jednoznaczne przepisy, które ostatecznie wyegzekwują od odpowiedzialnych podmiotów publicznych i prywatnych przestrzegania standardów obrony cywilnej. Mając na uwadze wieloletnie zaniedbania w zakresie planowania i konserwacji obrony cywilnej, stworzymy program inwestycji w publiczną infrastrukturę obronną w dużych ośrodkach miejskich.— Stanowisko Razem ws. obronności (Rada Krajowa, 14 sierpnia 2023), partiarazem.pl

Program inwestycji celuje więc tam, gdzie zagrożenie i gęstość zaludnienia są największe — w duże miasta, których osłonę partia wiąże zresztą także ze wzmocnieniem obrony powietrznej. Bieżącą kontrolę stanu istniejącej infrastruktury, w tym schronów, stanowisko powierza terytorialnym oddziałom Służby Obrony Cywilnej — dedykowanej formacji, która miałaby utrzymywać obiekty w gotowości zamiast odkrywać ich stan raz na dekadę przy okazji kontroli NIK. Wymogom wobec nowego budownictwa, gdzie postulat z 2023 roku spotyka się z przepisami uchwalonej rok później ustawy, przyglądamy się osobno w tekście o schronach w nowym budownictwie; całość linii partii w sprawach ochrony ludności opisujemy na stronie hubu obrona cywilna i schrony.