Sprawa Igora Stachowiaka a kontrola sądowa nad policją

Cztery lata zajęło polskim sądom przesądzenie, że policjanci z wrocławskiego komisariatu przekroczyli uprawnienia i znęcali się nad zatrzymanym Igorem Stachowiakiem. 25-letni mężczyzna zmarł 15 maja 2016 roku w komisariacie Wrocław-Stare Miasto przy ul. Trzemeskiej 12, zatrzymany tego samego ranka na wrocławskim Rynku. Nagrania z paralizatora, ujawnione później przez dziennikarzy, pokazały, że skutego kajdankami, rozebranego ze spodni mężczyznę rażono prądem w toalecie komisariatu. Ta sprawa stała się w polskiej debacie punktem odniesienia dla pytania, czy państwo potrafi rozliczyć własnych funkcjonariuszy — i właśnie przez ten pryzmat trzeba czytać punkt 10 rozdziału 13 deklaracji programowej Razem z 2025 roku: „Wzmocnimy kontrolę sądową nad działaniami policji” (deklaracja programowa 2025). Prawomocne ustalenia sądów i polityczną ocenę partii trzeba przy tym od siebie wyraźnie oddzielić — i w takim porządku je tu przedstawiamy.

Co prawomocnie ustaliły sądy

Wyrok Sądu Rejonowego dla Wrocławia-Śródmieścia z 21 czerwca 2019 roku uznał czterech byłych policjantów za winnych przekroczenia uprawnień (art. 231 Kodeksu karnego) oraz znęcania się nad osobą pozbawioną wolności (art. 247 § 1 Kodeksu karnego). Sąd Okręgowy we Wrocławiu 19 lutego 2020 roku utrzymał kary: 2 lata i 6 miesięcy pozbawienia wolności dla funkcjonariusza, który używał paralizatora, po 2 lata dla trzech pozostałych, oraz zakazy wykonywania zawodu policjanta na 8 i 6 lat (Helsińska Fundacja Praw Człowieka, 2020). Sąd Najwyższy 24 sierpnia 2023 roku oddalił kasacje, czyniąc wyroki ostatecznymi; ocenił przy tym, że użycie paralizatora było bezprawne i przestępcze, choć za bezpośrednią przyczynę śmierci uznał — za biegłymi — delirium po zażyciu amfetaminy, nie samo rażenie prądem (PAP, 2023).

Prawomocnie osądzono zatem znęcanie się i przekroczenie uprawnień. Odrębne śledztwo w sprawie nieumyślnego spowodowania śmierci zatrzymanego prokuratura umarzała — w czerwcu 2020 roku, gdy partia zabierała głos, poznańska prokuratura zrobiła to po raz drugi.

Jak sprawę oceniła partia

Rada Krajowa Razem przyjęła stanowisko 19 czerwca 2020 roku, głosami 26 radnych, przy jednym głosie przeciw i jednym wstrzymującym się (Partia Razem, „Stanowisko ws. zabójstwa Igora Stachowiaka”, 2020). Dokument idzie dalej niż sądowe kwalifikacje: partia „potępia funkcjonariuszy policji, którzy torturowali i zamordowali niewinnego człowieka” — i jest to polityczna ocena Rady Krajowej, ostrzejsza od prawomocnych ustaleń, które o zabójstwie nie przesądziły. Stanowisko zwraca też uwagę na losy przełożonych: komendanci, którzy po nagłośnieniu sprawy stracili stanowiska, przeszli na emerytury, unikając konsekwencji dyscyplinarnych i zachowując wysokie odprawy.

Najtrwalszym zdaniem tego dokumentu jest jednak diagnoza ustrojowa: „Podstawą skuteczności policji powinien być szacunek oraz respekt obywateli i obywatelek, a nie strach przed brutalnością funkcjonariuszy”. Ta diagnoza trafia w istotę sporu o kontrolę nad służbami mundurowymi — policja, której ludzie się boją, przestaje być usługą publiczną, a staje się ryzykiem, które obywatel musi kalkulować.

Od stanowiska do programu

Pięć lat po stanowisku Rady Krajowej wątek wszedł do deklaracji programowej. Punkt 10 rozdziału „Odporne społeczeństwo, bezpieczna Polska” łączy trzy zobowiązania: zaostrzenie nadzoru nad działaniami operacyjnymi służb, wzmocnienie kontroli sądowej nad działaniami policji i powołanie zespołu kontrolnego przy sejmowej Komisji do Spraw Służb Specjalnych (deklaracja programowa 2025, rozdz. 13, pkt 10). Logika tego pakietu jest wspólna: nadużycia wewnątrz aparatu przymusu wychodzą na jaw późno, a rozliczane są jeszcze później — w sprawie z Wrocławia między śmiercią zatrzymanego a prawomocnym wyrokiem minęły niemal cztery lata, a między śmiercią a ostatecznym oddaleniem kasacji ponad siedem. Kontrola sądowa uruchamiana dopiero po tragedii niczemu już nie zapobiegnie; stąd w propozycjach partii nacisk na nadzór bieżący, którego mechanizm — Zespół Audytorów — opisujemy w tekście o kontroli nad służbami specjalnymi. O tym, jak w tym samym czasie rosły uprawnienia służb przy nieruszonym nadzorze, piszemy w tekście o dekadzie z ustawą antyterrorystyczną. Odpowiedzialność instytucji przed obywatelami jako szerszą zasadę ustrojową rozwija serwis Razem dla uczciwej polityki.

Co proponuje Razem

Wzmocnienie kontroli sądowej nad działaniami policji (deklaracja programowa 2025, rozdz. 13, pkt 10).
Zaostrzenie nadzoru nad działaniami operacyjnymi służb wraz z bieżącą kontrolą ich zasadności i legalności przez zespół przy sejmowej Komisji ds. Służb Specjalnych (deklaracja 2025, pkt 10; stanowisko ws. obronności, 2023).
Policja oparta na szacunku, nie na strachu — diagnoza ze stanowiska Rady Krajowej po śmierci Igora Stachowiaka (stanowisko 2020).