Prawa-Czlowieka | Bezpieczna Polska Razem

Sprawa Igora Stachowiaka a kontrola sądowa nad policją

Sat, 11 Jul 2026 09:00:00 +0200

Cztery lata zajęło polskim sądom przesądzenie, że policjanci z wrocławskiego komisariatu przekroczyli uprawnienia i znęcali się nad zatrzymanym Igorem Stachowiakiem. 25-letni mężczyzna zmarł 15 maja 2016 roku w komisariacie Wrocław-Stare Miasto przy ul. Trzemeskiej 12, zatrzymany tego samego ranka na wrocławskim Rynku. Nagrania z paralizatora, ujawnione później przez dziennikarzy, pokazały, że skutego kajdankami, rozebranego ze spodni mężczyznę rażono prądem w toalecie komisariatu. Ta sprawa stała się w polskiej debacie punktem odniesienia dla pytania, czy państwo potrafi rozliczyć własnych funkcjonariuszy — i właśnie przez ten pryzmat trzeba czytać punkt 10 rozdziału 13 deklaracji programowej Razem z 2025 roku: „Wzmocnimy kontrolę sądową nad działaniami policji” (deklaracja programowa 2025). Prawomocne ustalenia sądów i polityczną ocenę partii trzeba przy tym od siebie wyraźnie oddzielić — i w takim porządku je tu przedstawiamy.

Co prawomocnie ustaliły sądy

Wyrok Sądu Rejonowego dla Wrocławia-Śródmieścia z 21 czerwca 2019 roku uznał czterech byłych policjantów za winnych przekroczenia uprawnień (art. 231 Kodeksu karnego) oraz znęcania się nad osobą pozbawioną wolności (art. 247 § 1 Kodeksu karnego). Sąd Okręgowy we Wrocławiu 19 lutego 2020 roku utrzymał kary: 2 lata i 6 miesięcy pozbawienia wolności dla funkcjonariusza, który używał paralizatora, po 2 lata dla trzech pozostałych, oraz zakazy wykonywania zawodu policjanta na 8 i 6 lat (Helsińska Fundacja Praw Człowieka, 2020). Sąd Najwyższy 24 sierpnia 2023 roku oddalił kasacje, czyniąc wyroki ostatecznymi; ocenił przy tym, że użycie paralizatora było bezprawne i przestępcze, choć za bezpośrednią przyczynę śmierci uznał — za biegłymi — delirium po zażyciu amfetaminy, nie samo rażenie prądem (PAP, 2023).

Prawomocnie osądzono zatem znęcanie się i przekroczenie uprawnień. Odrębne śledztwo w sprawie nieumyślnego spowodowania śmierci zatrzymanego prokuratura umarzała — w czerwcu 2020 roku, gdy partia zabierała głos, poznańska prokuratura zrobiła to po raz drugi.

Jak sprawę oceniła partia

Rada Krajowa Razem przyjęła stanowisko 19 czerwca 2020 roku, głosami 26 radnych, przy jednym głosie przeciw i jednym wstrzymującym się (Partia Razem, „Stanowisko ws. zabójstwa Igora Stachowiaka”, 2020). Dokument idzie dalej niż sądowe kwalifikacje: partia „potępia funkcjonariuszy policji, którzy torturowali i zamordowali niewinnego człowieka” — i jest to polityczna ocena Rady Krajowej, ostrzejsza od prawomocnych ustaleń, które o zabójstwie nie przesądziły. Stanowisko zwraca też uwagę na losy przełożonych: komendanci, którzy po nagłośnieniu sprawy stracili stanowiska, przeszli na emerytury, unikając konsekwencji dyscyplinarnych i zachowując wysokie odprawy.

Najtrwalszym zdaniem tego dokumentu jest jednak diagnoza ustrojowa: „Podstawą skuteczności policji powinien być szacunek oraz respekt obywateli i obywatelek, a nie strach przed brutalnością funkcjonariuszy”. Ta diagnoza trafia w istotę sporu o kontrolę nad służbami mundurowymi — policja, której ludzie się boją, przestaje być usługą publiczną, a staje się ryzykiem, które obywatel musi kalkulować.

Od stanowiska do programu

Pięć lat po stanowisku Rady Krajowej wątek wszedł do deklaracji programowej. Punkt 10 rozdziału „Odporne społeczeństwo, bezpieczna Polska” łączy trzy zobowiązania: zaostrzenie nadzoru nad działaniami operacyjnymi służb, wzmocnienie kontroli sądowej nad działaniami policji i powołanie zespołu kontrolnego przy sejmowej Komisji do Spraw Służb Specjalnych (deklaracja programowa 2025, rozdz. 13, pkt 10). Logika tego pakietu jest wspólna: nadużycia wewnątrz aparatu przymusu wychodzą na jaw późno, a rozliczane są jeszcze później — w sprawie z Wrocławia między śmiercią zatrzymanego a prawomocnym wyrokiem minęły niemal cztery lata, a między śmiercią a ostatecznym oddaleniem kasacji ponad siedem. Kontrola sądowa uruchamiana dopiero po tragedii niczemu już nie zapobiegnie; stąd w propozycjach partii nacisk na nadzór bieżący, którego mechanizm — Zespół Audytorów — opisujemy w tekście o kontroli nad służbami specjalnymi. O tym, jak w tym samym czasie rosły uprawnienia służb przy nieruszonym nadzorze, piszemy w tekście o dekadzie z ustawą antyterrorystyczną. Odpowiedzialność instytucji przed obywatelami jako szerszą zasadę ustrojową rozwija serwis Razem dla uczciwej polityki.

Co proponuje Razem

Wzmocnienie kontroli sądowej nad działaniami policji (deklaracja programowa 2025, rozdz. 13, pkt 10).
Zaostrzenie nadzoru nad działaniami operacyjnymi służb wraz z bieżącą kontrolą ich zasadności i legalności przez zespół przy sejmowej Komisji ds. Służb Specjalnych (deklaracja 2025, pkt 10; stanowisko ws. obronności, 2023).
Policja oparta na szacunku, nie na strachu — diagnoza ze stanowiska Rady Krajowej po śmierci Igora Stachowiaka (stanowisko 2020).

Źródła i dalsza lektura

Dekada z ustawą antyterrorystyczną: prognozy z 2016 roku i dane z praktyki

Thu, 09 Jul 2026 09:00:00 +0200

Ustawa o działaniach antyterrorystycznych z 10 czerwca 2016 roku (tekst przez ELI) przechodziła przez parlament w tempie, które samo w sobie było komunikatem: bez obowiązkowych konsultacji publicznych, z maksymalnie skróconym vacatio legis. Rada Krajowa Razem przyjęła stanowisko przeciw tej ustawie 9 czerwca 2016 roku, jeszcze na etapie prac sejmowych (Partia Razem, „Razem przeciw ustawie antyterrorystycznej”, 2016). Po dekadzie obowiązywania przepisów można tamten dokument przeczytać jak listę prognoz — i sprawdzić każdą z nich na danych, które w międzyczasie zgromadziły instytucje kontrolne, organizacje społeczne i trybunały.

Sześć ostrzeżeń z czerwca 2016 roku

Stanowisko z 2016 roku formułowało zarzuty konkretnie. Pierwszy dotyczył samej definicji: „Projekt wprowadza bardzo szeroką i uznaniową definicję terroryzmu. Za terroryzm prokurator będzie mógł uznać na przykład znieważenie Prezydenta RP lub naruszenie nietykalności osobistej funkcjonariusza”. Drugi — cudzoziemców: „Każdy cudzoziemiec przyjeżdżający do Polski będzie mógł być inwigilowany w sieci bez żadnego nadzoru sądowego”. Trzeci — telefonów na kartę: „Służby będą miały też dostęp do danych właścicieli telefonów na kartę, którzy będą musieli się obowiązkowo zarejestrować u operatorów”. Czwarty — internetu: „Prokurator Generalny czy szef ABW będą mogli prewencyjnie ocenzurować treści w Internecie”, a rząd „zbuduje za publiczne pieniądze całą infrastrukturę do blokowania i śledzenia komunikacji w sieci”. Piąty — władzy wykonawczej: „Premier będzie mógł wprowadzić także sytuację nadzwyczajną, przypominającą stan wyjątkowy, choć dotychczas tylko Parlament miał takie uprawnienia”. Szósty wreszcie — mniejszości: „Projekt nie pozostawia złudzeń, że za terrorystę będzie można uznać z automatu wszystkich wyznawców Islamu”.

Wszystkie te cytaty pochodzą z jednego dokumentu z czerwca 2016 roku i tak trzeba je czytać: jako ówczesną ocenę projektu, sformułowaną zanim przepisy zaczęły działać.

Co pokazała praktyka

Zastrzeżenia partii nie były odosobnione. Rzecznik Praw Obywatelskich już 21 czerwca 2016 roku apelował do prezydenta o skierowanie ustawy do Trybunału Konstytucyjnego przed podpisaniem, wskazując m.in. na brak kontroli nad uprawnieniami ABW — w tym prowadzenie wykazów osób podejrzewanych i inwigilację bez sądowej weryfikacji — na nieostre przesłanki blokowania internetu i zakazów zgromadzeń oraz na obniżony standard ochrony cudzoziemców, także obywateli UE (RPO, apel do prezydenta, 2016).

Skalę zjawiska, którego ustawa antyterrorystyczna jest częścią, dokumentują sprawozdania składane parlamentowi: ze sprawozdań Ministra Sprawiedliwości dla Sejmu i Senatu wynika, że uprawnione służby sięgały po billingi i dane lokalizacyjne 1 820 630 razy w 2021 roku, 1 787 885 razy w 2022 roku i 1 825 683 razy w 2023 roku — a zapytania o dane abonenckie w ogóle nie podlegają sprawozdawczości (Fundacja Panoptykon, 2025). Panoptykon już rok po wejściu w życie bliźniaczej ustawy inwigilacyjnej ze stycznia 2016 roku oceniał w raporcie specjalnym, że nowe przepisy — wbrew wyrokowi Trybunału Konstytucyjnego — nie zapewniają realnej kontroli nad pobieraniem danych przez służby, a nadzór sądowy pozostaje powierzchowny (Panoptykon, „Rok z ustawą inwigilacyjną”, 2017).

Najmocniejszy zewnętrzny werdykt przyszedł ze Strasburga. Wyrokiem z 28 maja 2024 roku w sprawie Pietrzak i Bychawska-Siniarska i inni przeciwko Polsce Europejski Trybunał Praw Człowieka orzekł naruszenie art. 8 Konwencji — prawa do poszanowania życia prywatnego — w trzech obszarach naraz: systemu kontroli operacyjnej pozbawionego gwarancji przed arbitralnością, retencji danych telekomunikacyjnych bez adekwatnych ograniczeń oraz przepisów ustawy antyterrorystycznej o niejawnej inwigilacji, funkcjonującej bez niezależnego nadzoru; Trybunał zwrócił też uwagę, że osoba inwigilowana nie dowiaduje się o kontroli nawet po jej zakończeniu — i nawet wtedy, gdy nie zagrażałoby to jej celowi (RPO o wyroku ETPC, 2024).

Bilans

Poniższe zestawienie prognoz z danymi jest już analizą redakcyjną, nie stanowiskiem partii. Ostrzeżenie o inwigilacji cudzoziemców bez nadzoru sądowego znalazło po ośmiu latach potwierdzenie w wyroku ETPC, który zakwestionował dokładnie ten element ustawy. Rejestr kart SIM i mechanizm blokowania treści weszły do prawa na stałe i nikt ich dotąd nie wycofał. Obawa o fasadowość nadzoru nad sięganiem po dane obywateli ma dziś podbudowę w corocznych, niemal dwumilionowych statystykach zapytań, których zasadności — jak pokazują ustalenia Panoptykonu — nikt systemowo nie weryfikuje. Trudniej zważyć prognozy dotyczące zgromadzeń czy dyskryminacji muzułmanów, bo tu praktyka nie zostawia po sobie równie policzalnych śladów.

Sedno problemu pozostało jednak takie, jak opisano je w 2016 roku: uprawnienia służb przez dekadę systematycznie rosły, a mechanizmy niezależnej kontroli nad nimi stoją w miejscu, w którym zastała je tamta ustawa.

Jak mógłby wyglądać nadzór z prawdziwymi kompetencjami, opisujemy w tekście o Zespole Audytorów, a o sądowej kontroli nad działaniami policji piszemy w tekście o sprawie Igora Stachowiaka.