Wywiad | Bezpieczna Polska Razem

Wywiad wojskowy pod Sztab Generalny: jak Razem chce odciąć służby od partyjnej ręki

Mon, 13 Jul 2026 09:00:00 +0200

Ustawa z 9 czerwca 2006 roku o Służbie Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służbie Wywiadu Wojskowego (tekst przez ELI) podporządkowała obie służby Ministrowi Obrony Narodowej — czyli politykowi z partyjnego gabinetu. Dokąd ta konstrukcja prowadzi, Razem opisało w stanowisku ws. obronności z 2023 roku, wskazując problem rzadkim w dokumentach programowych gestem: z nazwiska, przez „ostatnie dwudziestolecie działalności Antoniego Macierewicza” (Partia Razem, stanowisko ws. obronności, 2023). Odpowiedź programowa partii składa się z dwóch mechanizmów: przeniesienia wywiadu i kontrwywiadu wojskowego pod jurysdykcję Szefa Sztabu Generalnego oraz jego kontrasygnaty przy awansach oficerskich funkcjonariuszy cywilnych.

Diagnoza: służby jako pole partyjnych starć

W stanowisku z 14 sierpnia 2023 roku czytamy: „od początku istnienia III RP służby wywiadu i kontrwywiadu nader często były obiektem licznych starć politycznych, a nieodpowiedzialna postawa wielu polityków wystawiała je na ryzyko infiltracji i dekonspiracji. Do szczególnie destruktywnych należy zaliczyć ostatnie dwudziestolecie działalności Antoniego Macierewicza” (Partia Razem, stanowisko ws. obronności, 2023). Partia nie widzi więc w upolitycznieniu służb abstrakcyjnego ryzyka, tylko udokumentowaną historię.

Mechanizm tej historii wyznacza wspomniana ustawa z 2006 roku: szef MON, z natury rzeczy członek partyjnego gabinetu, decyduje o zadaniach i obsadzie obu służb, więc każda zmiana rządu otwiera pokusę, by wojskowe służby informacyjne ustawić pod bieżący interes obozu władzy.

Mechanizm pierwszy: jurysdykcja Szefa Sztabu Generalnego

Na tę pokusę Razem odpowiada zmianą podległości. Partia proponuje „przeniesienie służb wywiadu i kontrwywiadu wojskowego - wraz z ich zadaniowaniem oraz decyzjami kadrowymi - pod jurysdykcję Szefa Sztabu Generalnego” (stanowisko 2023). Istotne są tu oba człony: dopiero przeniesienie zarówno zadaniowania, jak i decyzji personalnych do najwyższego rangą żołnierza odbiera ministrowi narzędzia, którymi dotąd podporządkowywał służby bieżącym potrzebom politycznym. Samo przesunięcie w schemacie organizacyjnym niczego by nie zmieniło. Stanowisko uzasadnia to efektywnością: taka podległość pozwoli „na efektywniejsze ich wykorzystanie i odzwierciedlenie strategicznych interesów kraju w ich działaniu” — wywiad wojskowy ma pracować dla planowania obronnego państwa, którego gospodarzem jest Sztab Generalny, a nie dla kalendarza wyborczego ministra.

Mechanizm drugi: kontrasygnata przy awansach cywilnych

Odrębnym (i często mylonym z poprzednim) elementem propozycji jest ścieżka awansowa w służbach cywilnych. Partia chce „ujednolicić zasady awansu na stopnie oficerskie, wprowadzając dla funkcjonariuszy (cywilnych) kontrasygnatę Szefa Sztabu Generalnego” (stanowisko 2023). Tu nie zmienia się podległość żadnej agencji: chodzi o to, by awans oficerski funkcjonariusza służby cywilnej wymagał podpisu Szefa Sztabu Generalnego obok dotychczasowej decyzji przełożonych. Kontrasygnata pełni funkcję bezpiecznika. Masowe, polityczne rozdawnictwo stopni, jakie bywało narzędziem budowania lojalnych kadr, musiałoby przejść przez ręce osoby spoza partyjnego obiegu.

Oba mechanizmy razem przesuwają środek ciężkości z gabinetu ministra do struktury wojskowej, która z założenia planuje w horyzoncie dekad. Odpolitycznienie nie oznacza przy tym wyjęcia służb spod demokratycznej kontroli. Przeciwnie: w tym samym stanowisku partia proponuje wzmocnienie nadzoru parlamentarnego przez Zespół Audytorów z byłych oficerów, którego konstrukcję opisujemy w tekście o kontroli nad służbami. Cywilna, demokratyczna kontrola nad systemem obronnym pozostaje w tej architekturze zasadą nadrzędną; zmienia się jedynie to, kto na co dzień zadaniuje oficerów wywiadu.

Po co to wszystko

Stawką jest zdolność państwa do widzenia zagrożeń zawczasu. Służby, które co kadencję przechodzą kadrową karuzelę, tracą ciągłość wiedzy i sieci źródeł — a odbudowa jednego i drugiego trwa latami. Apel Razem do prezydenta o zwołanie Rady Bezpieczeństwa Narodowego po dywersji na kolei pokazał tę zależność w praktyce: rozmowa o szczelności ochrony kontrwywiadowczej i adekwatnym budżecie AW i ABW toczyła się reaktywnie, po wykryciu sabotażu, zamiast wyprzedzająco (biuro prasowe Razem, 2025). Stabilne, wolne od partyjnych nacisków służby informacyjne to także warunek działania pozostałych ogniw systemu bezpieczeństwa — od struktur komunikacji strategicznej, o których piszemy w tekście o STRATCOM, po armię, której poświęcony jest hub o wojsku i służbie.

Co proponuje Razem

Wywiad i kontrwywiad wojskowy pod jurysdykcją Szefa Sztabu Generalnego — wraz z zadaniowaniem oraz decyzjami kadrowymi (stanowisko ws. obronności, 2023).
Kontrasygnata Szefa Sztabu Generalnego przy awansach na stopnie oficerskie funkcjonariuszy cywilnych — ujednolicone, odporne na politykę zasady awansu (stanowisko 2023).
Stabilne, możliwie wolne od partyjnych nacisków warunki działania i rozwoju cywilnych i wojskowych służb informacyjnych (stanowisko 2023) — przy zachowaniu wzmocnionego nadzoru parlamentarnego.

Źródła i dalsza lektura

Zespół Audytorów: byli oficerowie mają patrzeć służbom na ręce

Tue, 07 Jul 2026 09:00:00 +0200

Demokratyczna kontrola nad służbami specjalnymi opiera się w Polsce na konstrukcji, która wygląda solidnie tylko na papierze.

Sejmowa Komisja do Spraw Służb Specjalnych obraduje za zamkniętymi drzwiami, a jej członkowie nie dysponują własnym aparatem analitycznym, wiedzę zaś o pracy operacyjnej agencji czerpią głównie z tego, co przedstawią im sami szefowie tych agencji. Poseł bez doświadczenia wywiadowczego, słuchający raz na jakiś czas sprawozdania oficera, który ten fach uprawia od dekad, nie ma realnych narzędzi, by ocenić, czy konkretna operacja była zasadna i legalna. Razem w stanowisku ws. obronności z 2023 roku proponuje uzupełnić tę konstrukcję o brakujące ogniwo: ludzi, którzy służby znają od środka, ale nie podlegają już ich przełożonym.

Kontrola z kompetencjami

Pomysł jest opisany w stanowisku precyzyjnie. Partia chce „wzmocnić nadzorczą rolę Sejmowej Komisji Służb Specjalnych poprzez utworzenie przy niej Zespołu Audytorów, składającego się z byłych oficerów poszczególnych agencji wywiadowczych i kontrwywiadowczych” (Partia Razem, stanowisko ws. obronności, 2023). Audytorzy — czytamy dalej — „będą mieli możliwość kontrolowania bieżących działań operacyjnych pod kątem ich zasadności oraz zgodności z obowiązującym prawem”, a zespół „będzie przedstawiał Komisji okresowe raporty z realizowanych kontroli, a w przypadku niejasności rekomendował Komisji podjęcie dalszych działań wyjaśniających”.

Trzy elementy tej konstrukcji zasługują na podkreślenie. Po pierwsze, kontrola dotyczy działań bieżących, a nie — jak w typowych sejmowych trybach — spraw zamkniętych, o których parlament dowiaduje się po latach, gdy ewentualne nadużycie zdążyło już okrzepnąć. Po drugie, kryteria kontroli są dwa i rozłączne: zasadność oraz legalność, co oznacza, że audytorzy mogą zakwestionować operację formalnie zgodną z prawem, ale operacyjnie bezcelową — a w duchu całego stanowiska o odpolitycznieniu służb także taką, za którą stoi motywacja polityczna. Po trzecie, zespół nie zastępuje Komisji, tylko ją dozbraja — końcowa decyzja o dalszych krokach pozostaje w rękach posłów, czyli w obiegu demokratycznej odpowiedzialności.

Deklaracja programowa z 2025 roku przenosi tę propozycję do zobowiązań wyborczych niemal słowo w słowo: partia zapowiada powołanie specjalnego zespołu przy sejmowej Komisji do Spraw Służb Specjalnych, „który będzie na bieżąco kontrolował zasadność działań operacyjnych i ich zgodność z prawem” (deklaracja programowa 2025, rozdz. 13, pkt 10).

Skąd wziąć kontrolerów, którym służby nie zamydlą oczu

Sedno pomysłu tkwi w składzie zespołu. Były oficer wywiadu wie, jak wygląda dokumentacja operacyjna, które pytania bolą i jakie wybiegi stosuje instytucja, gdy chce coś ukryć przed nadzorem — bo sam w takiej instytucji przepracował życie. Jednocześnie, jako emeryt lub rezerwista, nie zależy służbowo od ludzi, których pracę kontroluje. W polskich warunkach, gdzie służby bywały używane do rozgrywek partyjnych — o czym piszemy szerzej w tekście o odpolitycznieniu wywiadu — takie usytuowanie kontrolera jest warunkiem, by kontrola w ogóle mogła być czymś więcej niż rytuałem.

Jak podobny problem rozwiązano gdzie indziej

Dokumenty programowe Razem instytucji zagranicznych nie przywołują — poniższe zestawienie jest kontekstem redakcyjnym, pokazującym, że eksperci w służbie parlamentu to w Europie sprawdzona praktyka. Norweski Komitet EOS, powoływany przez parlament (Storting) i działający od 1996 roku, prowadzi zewnętrzny, niezależny nadzór nad wszystkimi tajnymi służbami kraju — wywiadem wojskowym, policyjną służbą bezpieczeństwa i organami bezpieczeństwa narodowego — poprzez regularne inspekcje w ich siedzibach, z akcentem na ochronę prywatności i praw jednostki (EOS Committee). Holenderska komisja CTIVD prowadzi z kolei pogłębione postępowania kontrolne wobec służb wywiadu i bezpieczeństwa oraz rozpatruje skargi obywateli na ich działania, publikując coroczne raporty (CTIVD). Oba ciała łączy to, czego brakuje polskiej komisji sejmowej: własny, fachowy aparat kontrolny z dostępem do materiałów operacyjnych.

Dlaczego to pilne

O tym, co dzieje się, gdy uprawnienia służb rosną szybciej niż nadzór nad nimi, przekonała się Polska po 2016 roku — ustawa antyterrorystyczna dała ABW szerokie kompetencje inwigilacyjne praktycznie bez niezależnej kontroli, a rachunek tej asymetrii wystawiamy w tekście o bilansie dekady z ustawą antyterrorystyczną. Nadzór nad służbami jest zresztą częścią szerszego pytania o kontrolę obywateli nad instytucjami państwa — od jawności finansów partii po rejestry umów — któremu poświęcony jest serwis Razem dla uczciwej polityki.

Co proponuje Razem

Zespół Audytorów przy sejmowej Komisji do Spraw Służb Specjalnych — złożony z byłych oficerów poszczególnych agencji wywiadowczych i kontrwywiadowczych (stanowisko ws. obronności, 2023).
Kontrola bieżących działań operacyjnych pod kątem ich zasadności oraz zgodności z obowiązującym prawem (stanowisko 2023; deklaracja programowa 2025, rozdz. 13, pkt 10).
Okresowe raporty dla Komisji i rekomendacje dalszych działań wyjaśniających w przypadku niejasności (stanowisko 2023).