Zespół Audytorów: byli oficerowie mają patrzeć służbom na ręce

Tue, 07 Jul 2026 09:00:00 +0200

Demokratyczna kontrola nad służbami specjalnymi opiera się w Polsce na konstrukcji, która solidnie wygląda głównie w przepisach: Sejmowa Komisja do Spraw Służb Specjalnych obraduje za zamkniętymi drzwiami, a jej członkowie nie dysponują własnym aparatem analitycznym, wiedzę zaś o pracy operacyjnej agencji czerpią głównie z tego, co przedstawią im sami szefowie tych agencji. Poseł bez doświadczenia wywiadowczego, słuchający raz na jakiś czas sprawozdania oficera, który ten fach uprawia od dekad, nie ma realnych narzędzi, by ocenić, czy konkretna operacja była zasadna i legalna. Razem w stanowisku ws. obronności z 2023 roku proponuje uzupełnić tę konstrukcję o brakujące ogniwo: ludzi, którzy służby znają od środka, ale nie podlegają już ich przełożonym.

Kontrola z kompetencjami

Stanowisko nie zostawia tu wiele domysłom. Partia chce „wzmocnić nadzorczą rolę Sejmowej Komisji Służb Specjalnych poprzez utworzenie przy niej Zespołu Audytorów, składającego się z byłych oficerów poszczególnych agencji wywiadowczych i kontrwywiadowczych” (Partia Razem, stanowisko ws. obronności, 2023). Audytorzy — czytamy dalej — „będą mieli możliwość kontrolowania bieżących działań operacyjnych pod kątem ich zasadności oraz zgodności z obowiązującym prawem”, a zespół „będzie przedstawiał Komisji okresowe raporty z realizowanych kontroli, a w przypadku niejasności rekomendował Komisji podjęcie dalszych działań wyjaśniających”.

Trzy elementy tej konstrukcji zasługują na podkreślenie. Po pierwsze, kontrola dotyczy działań bieżących, a nie — jak w typowych sejmowych trybach — spraw zamkniętych, o których parlament dowiaduje się po latach, gdy ewentualne nadużycie zdążyło już okrzepnąć. Po drugie, kryteria kontroli są dwa i rozłączne: zasadność oraz legalność, co oznacza, że audytorzy mogą zakwestionować operację formalnie zgodną z prawem, ale operacyjnie bezcelową — a w duchu całego stanowiska o odpolitycznieniu służb także taką, za którą stoi motywacja polityczna. Po trzecie, zespół nie zastępuje Komisji, tylko ją dozbraja — końcowa decyzja o dalszych krokach pozostaje w rękach posłów, czyli w obiegu demokratycznej odpowiedzialności.

Deklaracja programowa z 2025 roku przenosi tę propozycję do zobowiązań wyborczych niemal słowo w słowo: partia zapowiada powołanie specjalnego zespołu przy sejmowej Komisji do Spraw Służb Specjalnych, „który będzie na bieżąco kontrolował zasadność działań operacyjnych i ich zgodność z prawem” (deklaracja programowa 2025, rozdz. 13, pkt 10).

Skąd wziąć kontrolerów, którym służby nie zamydlą oczu

Sedno pomysłu tkwi w składzie zespołu. Były oficer wywiadu wie, jak wygląda dokumentacja operacyjna, które pytania bolą i jakie wybiegi stosuje instytucja, gdy chce coś ukryć przed nadzorem — bo sam w takiej instytucji przepracował życie. Jednocześnie, jako emeryt lub rezerwista, nie zależy służbowo od ludzi, których pracę kontroluje. W polskich warunkach, gdzie służby bywały używane do rozgrywek partyjnych — o czym piszemy szerzej w tekście o odpolitycznieniu wywiadu — takie usytuowanie kontrolera przesądza, czy kontrola ogranicza się do wysłuchania sprawozdania, czy daje realną możliwość zweryfikowania, że operacja była zasadna i zgodna z prawem.

Jak podobny problem rozwiązano gdzie indziej

Dokumenty programowe Razem instytucji zagranicznych nie przywołują — poniższe zestawienie jest kontekstem redakcyjnym, pokazującym, że eksperci w służbie parlamentu to w Europie sprawdzona praktyka. Norweski Komitet EOS, powoływany przez parlament (Storting) i działający od 1996 roku, prowadzi zewnętrzny, niezależny nadzór nad wszystkimi tajnymi służbami kraju — wywiadem wojskowym, policyjną służbą bezpieczeństwa i organami bezpieczeństwa narodowego — poprzez regularne inspekcje w ich siedzibach, z akcentem na ochronę prywatności i praw jednostki (EOS Committee). Holenderska komisja CTIVD prowadzi z kolei pogłębione postępowania kontrolne wobec służb wywiadu i bezpieczeństwa oraz rozpatruje skargi obywateli na ich działania, publikując coroczne raporty (CTIVD). Oba ciała łączy to, czego brakuje polskiej komisji sejmowej: własny, fachowy aparat kontrolny z dostępem do materiałów operacyjnych.

Dlaczego to pilne

O tym, co dzieje się, gdy uprawnienia służb rosną szybciej niż nadzór nad nimi, przekonała się Polska po 2016 roku — ustawa antyterrorystyczna dała ABW szerokie kompetencje inwigilacyjne praktycznie bez niezależnej kontroli, a rachunek tej asymetrii wystawiamy w tekście o bilansie dekady z ustawą antyterrorystyczną. Nadzór nad służbami jest zresztą częścią szerszego pytania o kontrolę obywateli nad instytucjami państwa — od jawności finansów partii po rejestry umów — któremu poświęcony jest serwis Razem dla uczciwej polityki — pokrewny wątek odpolitycznienia aparatu państwa rozwija tam tekst o apolitycznej służbie cywilnej.

Co proponuje Razem

Zespół Audytorów przy sejmowej Komisji do Spraw Służb Specjalnych — złożony z byłych oficerów poszczególnych agencji wywiadowczych i kontrwywiadowczych (stanowisko ws. obronności, 2023).
Kontrola bieżących działań operacyjnych pod kątem ich zasadności oraz zgodności z obowiązującym prawem (stanowisko 2023; deklaracja programowa 2025, rozdz. 13, pkt 10).
Okresowe raporty dla Komisji i rekomendacje dalszych działań wyjaśniających w przypadku niejasności (stanowisko 2023).