Obrona cywilna i schrony

Gdy Rada Krajowa Razem przyjmowała w sierpniu 2023 roku stanowisko w sprawie obronności, obrona cywilna w Polsce formalnie nie istniała: ustawa o obronie Ojczyzny z marca 2022 roku wykreśliła ją z porządku prawnego. Partia wskazała to wówczas jako szczególny przejaw „dramatycznego zaniedbania bezpieczeństwa Polski" (stanowisko ws. obronności). Od tamtej diagnozy stan prawny się zmienił: 1 stycznia 2025 roku weszła w życie ustawa z 5 grudnia 2024 r. o ochronie ludności i obronie cywilnej, która przywróciła obronę cywilną do polskiego prawa, zdefiniowała budowle ochronne i zagwarantowała na te zadania co najmniej 0,3% PKB rocznie. Model, który proponuje Razem — dedykowana Służba Obrony Cywilnej, Inspektorat Obrony Cywilnej w randze ministra, Rezerwa SOC oparta na kategoriach zdolności — pozostaje aktualnym stanowiskiem partii; wobec samej ustawy z 2024 roku Razem dotąd się nie wypowiedziało. Na tej stronie zbieramy dane o stanie polskich schronów, rozkładamy postulaty partii na części i pokazujemy, gdzie przebiega granica między alarmowaniem ludności a łącznością operacyjną, dzięki której instytucje państwa mogą się porozumiewać także wtedy, gdy padnie zasilanie i sieci komórkowe.

Ile schronów ma Polska i dla kogo by starczyły?

Inwentaryzacja PSP naliczyła w całym kraju 1903 schrony i 8719 ukryć — miejsca dla niecałych 4% mieszkańców, przy czym z obiektów obejrzanych przez kontrolerów NIK tylko pojedyncze były w bardzo dobrym stanie technicznym. Liczby, ich pochodzenie i to, co odróżnia schron od zwykłej piwnicy zaliczonej do „miejsc doraźnego schronienia", pokazujemy w tekście o danych NIK i PSP na temat polskich schronów.

Czym ma być Służba Obrony Cywilnej?

Ochotniczą, dedykowaną formacją, która w czasie pokoju kontroluje schrony, tworzy lokalne plany kryzysowe i szkoli mieszkańców, a na czas wojny rozwija się w oparciu o Rezerwę SOC — z naborem uwzględniającym nie tylko wiek i zdrowie, ale i sytuację rodzinną kandydatów. Razem uznaje przy tym dotychczasową praktykę powierzania zadań obrony cywilnej jednostkom straży pożarnej za błąd. Jak ten model różni się od WOT i PSP, wyjaśniamy w tekście o Służbie Obrony Cywilnej.

Czego wymagać od nowych budynków?

Przez lata plany zagospodarowania przestrzennego uchwalano bez uwzględnienia obrony cywilnej, a pozwolenia na budowę wydawano bez sprawdzenia, czy budynek spełnia jej wymagania — stanowisko Razem z 2023 roku zapowiada jednoznaczne przepisy, które te standardy wyegzekwują. Jak ten postulat wygląda na tle przepisów ustawy z 2024 roku o budowlach ochronnych w budynkach użyteczności publicznej i garażach podziemnych, zestawiamy w tekście o wymogach ochronnych w nowym budownictwie.

Kto odpowiada za ewakuację miasta?

Stanowisko Razem nazywa karygodną sytuację, w której samorządy nie dysponują planami ewakuacji albo obejmują nimi jedynie niewielkie grupy mieszkańców — a powódź z września 2024 roku pokazała, że ewakuacja tysięcy osób to scenariusz jak najbardziej realny. Rolę Wojewódzkich Inspektorów Obrony Cywilnej, którzy mieliby opiniować plany i inwestycje samorządów, opisujemy w tekście o planach ewakuacji miast.

Jak państwo ma się komunikować, gdy padnie sieć?

Sieć komórkowa jest wrażliwa na ataki, a duża część jej infrastruktury w razie konfliktu byłaby traktowana jako obiekty podwójnego przeznaczenia — dlatego Razem chce zbudować niezależny od niej ogólnokrajowy system łączności radiowej, przypisany strukturom SOC i łączący kluczowe instytucje państwa. Skąd ten postulat i czym różni się od systemu alarmowania ludności, tłumaczymy w tekście o awaryjnej łączności radiowej państwa.

Co proponuje Razem

Uważamy, że odbudowa systemu ochrony ludności cywilnej jest priorytetem dla polityki obronnej kraju. W tym celu w miejsce instytucji ochrony ludności rozwiązanych przez PiS chcemy powołać nowe struktury obrony cywilnej wraz z gwarancją ich finansowania, proporcjonalnego do finansowania SZ RP. System ten zamierzamy oprzeć na dwóch powiązanych ze sobą elementach: centralnym Inspektoracie Obrony Cywilnej oraz lokalnych formacjach Służby Obrony Cywilnej.— Stanowisko Razem ws. obronności (Rada Krajowa, 14 sierpnia 2023), partiarazem.pl

• Służba Obrony Cywilnej — ochotnicze, terytorialne oddziały podległe w czasie pokoju wojewodom, zintegrowane z samorządami wszystkich szczebli; formacja dedykowana, bo powierzanie tej roli jednostkom PSP partia uznaje za błąd (stanowisko 2023).
• Inspektorat Obrony Cywilnej — Inspektor w randze ministra i wojewódzcy inspektorzy (WIOC), odpowiedzialni za normy ochrony ludności, scenariusze zagrożeń i nadzór nad zadaniami samorządów; w czasie wojny dowodzenie oddziałami SOC przechodzi z wojewodów do WIOC (stanowisko 2023).
• Rezerwa SOC — przeszkoleni ochotnicy zadeklarowani na czas wojny, rekrutowani według kategorii zdolności uwzględniających płeć, wiek, stan zdrowia i sytuację rodzinną (stanowisko 2023).
• Infrastruktura ochronna — jednoznaczne przepisy egzekwujące standardy obrony cywilnej od podmiotów publicznych i prywatnych oraz program inwestycji w publiczną infrastrukturę obronną w dużych ośrodkach miejskich (stanowisko 2023); nowe budynki i infrastruktura mają uwzględniać potrzeby ochrony ludności i odporności państwa (Deklaracja programowa 2025, rozdz. 13 pkt 2).
• Plany ewakuacji — zmiana przepisów wymuszająca na decydentach i inwestorach uwzględnienie zagrożeń i bezpieczeństwa ludności w planowaniu przestrzennym i systemach transportu (stanowisko 2023).
• Łączność awaryjna — niezależny od sieci komórkowych ogólnokrajowy system łączności radiowej na wypadek klęsk żywiołowych, dywersji czy konfliktu zbrojnego, przypisany strukturom SOC (Deklaracja 2025, pkt 7; stanowisko 2023).

Odporność ludności cywilnej nie kończy się na schronach i syrenach — jej zapleczem jest system ochrony zdrowia zdolny przyjąć falę poszkodowanych, o czym piszemy szerzej w siostrzanym serwisie o zdrowiu publicznym.

Źródła i dalsza lektura

• Partia Razem — stanowisko Rady Krajowej ws. obronności (14 sierpnia 2023): Służba Obrony Cywilnej, Inspektorat Obrony Cywilnej, infrastruktura ochronna, łączność
• Partia Razem — Deklaracja programowa 2025, rozdz. 13 „Odporne społeczeństwo, bezpieczna Polska"
• NIK — „W schronie się nie schronisz": informacja o wynikach kontroli budowli ochronnych (2024)
• Ustawa z dnia 5 grudnia 2024 r. o ochronie ludności i obronie cywilnej (tekst przez ELI)
• Ustawa z dnia 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny (tekst przez ELI)
• Raport z powodzi we wrześniu 2024 r. (powodz.gov.pl)